จูฬหัตถิปโทปมสูตร: อย่าด่วนสรุปจากรอยเท้าช้าง

ในจูฬหัตถิปโทปมสูตร มัชฌิมนิกาย ปิโลติกปริพาชกเล่าให้ชาณุสโสณิพราหมณ์ฟังว่า ตนเลื่อมใสพระพุทธเจ้าเพราะเห็น "รอยเท้า" สี่อย่าง คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คหบดี และสมณะผู้เป็นบัณฑิต ที่เตรียมคำถามไว้หักล้าง แต่เมื่อได้ฟังธรรมกลับไม่ถามเลย และขอเป็นสาวก

เมื่อชาณุสโสณิไปทูลเรื่องนี้ พระพุทธเจ้าตรัสว่าอุปมารอยเท้าช้างยังไม่บริบูรณ์ พรานช้างผู้ฉลาดเห็นรอยเท้าใหญ่ในป่าแล้วยังไม่สรุปว่าเป็นช้างพลายตัวใหญ่ เพราะในป่ามีช้างพังบางพวกที่มีรอยเท้าใหญ่ได้ เขาตามรอยไปจนเห็นรอยครูดบนที่สูง และรอยงา ก็ยังไม่สรุป จนกระทั่งเห็นช้างพลายตัวนั้นเอง จึงสรุปได้

จากนั้นทรงแสดงการฝึกตามลำดับ ตั้งแต่ฟังธรรม เกิดศรัทธา ออกบวช รักษาศีล สำรวมอินทรีย์ มีสติสัมปชัญญะ สันโดษ ละนิวรณ์ ๕ จนถึงฌาน ๔ และวิชชา ทรงเรียกแต่ละขั้นว่าเป็นรอยเท้าของตถาคต แต่อริยสาวกยังไม่ด่วนสรุป จนเมื่อจิตหลุดพ้นและรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว จึงถึงความสรุปว่า พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ชอบจริง พระธรรมตรัสไว้ดีจริง พระสงฆ์ปฏิบัติดีจริง