ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒

ฉบับ มมร. · พระสุตตันตปิฎก · เล่มที่ ๖๒ · ๗๒๒ หน้า

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๑๒ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

หน้า ๑–๓๔ นฬินิกาชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นดาบสบำเพ็ญตบะในป่าหิมพานต์ มีบุตรชื่ออิสิสิงคะเกิดจากนางเนื้อ ไม่เคยเห็นสตรีมาก่อน ตบะแก่กล้าจนท้าวสักกะร้อนใจ บันดาลฝนแล้งแล้วให้พระราชาส่งพระธิดานฬินิกาไปทำลายศีลของอิสิสิงคะ นางลวงว่าถูกหมีกัดขอให้ช่วยรักษาแผล แท้จริงคือกลอุบายให้เสพเมถุนจนอิสิสิงคะเสียศีลเสื่อมฌาน เมื่อนางจากไปก็โศกเศร้าครวญคร่ำถึง บิดาทราบความจึงสอนว่าหญิงนั้นคือภัยเยี่ยงยักษิณี ให้เจริญเมตตาภาวนาจนได้ฌานคืน สอนใจว่ากามคุณอาจทำลายคุณธรรมได้แม้กับผู้ทรงศีลสูงส่ง
หน้า ๓๕–๗๖ อุมมาทันตีชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระเจ้าสีวิราชผู้ทรงธรรม มีอภิปารกเสนาบดีคู่พระทัยซึ่งภรรยาชื่อนางอุมมาทันตีงดงามจนคนพบเห็นแทบเสียสติ คืนหนึ่งพระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้วหลงใหลจนบรรทมซมเศร้าโศก อภิปารกะทราบเหตุจึงกราบทูลถวายนางด้วยความภักดี แต่พระราชาทรงเห็นว่าการแย่งชิงภรรยาผู้จงรักภักดีเป็นอธรรม แม้เสนาบดีทูลวิงวอนซ้ำเล่าก็ทรงปฏิเสธเสมอ ตรัสสอนว่าโคจ่าฝูงเดินคดโคทั้งฝูงก็เดินคด ผู้ปกครองต้องเป็นแบบอย่างแห่งความเที่ยงธรรม ในที่สุดทรงระงับความหลงใหลได้ด้วยกำลังแห่งธรรม
หน้า ๗๗–๑๑๘ มหาโพธิชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นปริพาชกนามโพธิ ได้รับความไว้วางใจให้ช่วยพระราชาพาราณสีตัดสินคดีอย่างเที่ยงธรรม จนอำมาตย์ทุจริตห้าคนผู้ถือมิจฉาทิฏฐิต่างๆ เช่น ปฏิเสธกรรม เชื่อพระเจ้าสร้างโลก เชื่อว่าตายแล้วสูญ เสียประโยชน์จึงยุยงพระราชาให้ปลงพระชนม์ท่าน สุนัขทรงเลี้ยงเห่าเตือนภัยจนท่านรอดและจากไป ภายหลังพระราชาหลงเชื่อคำใส่ร้ายสั่งประหารพระมเหสี โอรสก่อกบฏ พระโพธิสัตว์กลับมาไกล่เกลี่ยและหักล้างมิจฉาทิฏฐิด้วยเหตุผล สอนว่าผู้นำต้องตั้งอยู่ในธรรม กรรมดีกรรมชั่วมีผลจริง
หน้า ๑๑๙–๑๕๖ โสณกชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระเจ้าอรินทมะแห่งราชคฤห์ มีสหายชื่อโสณกกุมารผู้เห็นใบไม้เหลืองร่วงหล่นในวันที่พระสหายขึ้นครองราชย์ จึงเห็นความไม่เที่ยงจนบรรลุเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า พระราชาคิดถึงสหายที่หายไปนาน ๔๐ ปี จึงตั้งรางวัลตามหา เด็กเก็บฟืนพบท่าน เรียนเพลงขับโต้ตอบจนนำพระราชามาพบ แรกทีเดียวพระราชาดูหมิ่นว่าเป็นคนกำพร้า แต่พระโสณกะสอนว่าผู้ละทิ้งธรรมคือคนอนาถาแท้จริง แสดงอานิสงส์ความไม่มีทรัพย์ที่ทำให้จิตใจเป็นอิสระ พระราชาจึงสละราชสมบัติให้พระโอรส เสด็จออกผนวชตามรอยพระสหาย
หน้า ๑๕๖–๑๙๔ สังกิจจชาดก พระเจ้าพรหมทัตกับสังกิจจกุมารพระโพธิสัตว์เป็นสหายกันแต่เด็ก เมื่อพรหมทัตคิดปลงพระชนม์บิดาชิงราชสมบัติ สังกิจจะทัดทานสามครั้งไม่สำเร็จ จึงออกบวชเป็นฤๅษีในป่าหิมพานต์ พรหมทัตสำเร็จโทษบิดาได้ครองราชย์ แต่กลับทุกข์ทรมานใจ หวาดกลัวบาปจนแทบเป็นบ้า เมื่อสังกิจจฤๅษีกลับมาเยือน จึงแสดงธรรมพรรณนานรกที่รอผู้ทำร้ายบิดามารดาและสมณะ สอนให้ตั้งอยู่ในศีลธรรม พระราชาสดับแล้วคลายทุกข์ในพระทัย หันมาบำเพ็ญกุศลตลอดชีพ สอนว่าการคบมิตรชั่วนำสู่หายนะ แต่การสำนึกผิดและฟังกัลยาณมิตรย่อมพาพ้นทุกข์ได้
หน้า ๑๙๕–๒๗๒ กุสชาดก พระเจ้ากุสราชพระโพธิสัตว์มีปัญญาเลิศแต่รูปกายอัปลักษณ์ ทรงเลือกคู่ครองจากรูปหล่อทองคำ ได้พระนางประภาวดีราชธิดาเมืองสาคละผู้เลอโฉม แต่นางไม่พอใจเมื่อเห็นพระพักตร์จริงจึงหนีกลับเมืองพ่อ พระเจ้ากุสราชปลอมเป็นคนครัวตามไปรับใช้ในวังพ่อตาด้วยความอดทน จนกษัตริย์ ๗ นครยกทัพมาชิงพระนาง พระองค์จึงแสดงตนบันลือสีหนาทจนข้าศึกแตกพ่ายหนีเอง ทรงจับกษัตริย์ทั้งเจ็ดได้แต่ให้อภัย ยกน้องสาวพระนางให้เป็นคู่ครอง ท้าวสักกะประทานแก้วมณีให้พระองค์งดงามขึ้น สอนว่าความอดทนและคุณธรรมย่อมชนะรูปโฉมภายนอก
หน้า ๒๗๑–๓๒๓ โสณนันทชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นโสณดาบส บวชอยู่ป่าหิมพานต์กับบิดามารดาและน้องนันทกุมาร ทั้งสองแย่งกันปรนนิบัติท่าน โสณะจึงขับไล่นันทะออกไป นันทะบำเพ็ญฌานได้ฤทธิ์ ช่วยพระเจ้ามโนชะพิชิตกษัตริย์ ๑๐๑ พระนคร แล้วชวนพระราชาทั้งหมดไปขอขมาโทษพี่ชายเพื่อขอกลับมาเลี้ยงดูบิดามารดา โสณะแสดงฤทธิ์เหนือกว่าและแสดงธรรมว่าการเลี้ยงมารดาบิดาเป็นภาระพี่คนโต พระราชาทั้งปวงเลื่อมใสหันมานับถือโสณะแทน สุดท้ายพี่น้องแบ่งกันดูแลบิดามารดาคนละองค์ และแสดงพระคุณของมารดาแก่มหาชนจนตั้งอยู่ในศีลห้า
หน้า ๓๒๔–๓๗๓ จุลลหังสชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญาหงส์ทองธตรฐ ผู้นำหมู่หงส์ที่เขาจิตตกูฏ พาบริวารไปหากินที่สระมานุสิยะ จึงถูกบ่วงนายพรานรัดเท้าไว้แน่น หงส์ทั้งฝูงตกใจบินหนีไปหมด เหลือสุมุขหงส์เสนาบดีไม่ยอมทิ้งนายไป กล่าวถ้อยคำซาบซึ้งถึงธรรมของมิตรแท้จนนายพรานเลื่อมใสปล่อยพญาหงส์เป็นอิสระ ทั้งสองขอให้นายพรานนำไปเข้าเฝ้าพระเจ้าสาคลราชเพื่อรับรางวัล พระราชาจะพระราชทานทรัพย์และยกราชสมบัติให้ แต่พญาหงส์ทูลปฏิเสธ แสดงธรรมแล้วขอลากลับไปหาหมู่ญาติ สอนให้เห็นคุณค่าของมิตรแท้ที่ไม่ทอดทิ้งกันยามทุกข์ยาก
หน้า ๓๗๔–๔๔๓ มหาหังสชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญาหงส์ทองธตรฐ มีบริวารเก้าหมื่นหกพันตัวที่เขาจิตตกูฏ พระนางเขมาเทวีสุบินเห็นหงส์ทองแสดงธรรม จึงลวงว่าแพ้ท้องอยากฟัง พระราชาให้ขุดสระล่อแล้ววางบ่วงจับพญาหงส์ได้ หมู่หงส์ตกใจบินหนีหมด เหลือสุมุขหงส์เสนาบดีที่ไม่ยอมทิ้งนายแม้ถูกขอให้หนี นายพรานซาบซึ้งจะปล่อย แต่สุมุขหงส์ขอนำไปเฝ้าพระราชาแทน เพื่อให้นายพรานได้รางวัลและพระราชาได้ฟังธรรม พระราชาเลื่อมใสจึงปล่อยหงส์ทั้งสองกลับเขาจิตตกูฏ สอนคุณค่าของมิตรแท้และความกตัญญูที่ทำให้ทุกฝ่ายได้ประโยชน์ร่วมกัน
หน้า ๔๔๓–๕๑๓ สุธาโภชนชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นท้าวสักกะ เรื่องเริ่มจากเศรษฐีตระหนี่ชื่อโกสิยะไม่เคยให้ทาน จนญาติที่ตายไปเกิดเป็นเทวดามาเตือนว่าตระหนี่จะพาไปนรก โกสิยะสำนึกได้ตั้งใจให้ทานและออกบวชเป็นดาบส ด้วยอานิสงส์ทาน ท้าวสักกะส่งมาตลีนำสุธาโภชน์อาหารทิพย์มาถวาย ต่อมานางเทพธิดาสี่องค์คือ อาสา ศรัทธา สิริ และหิริ ทะเลาะกันว่าใครประเสริฐสุด จึงไปให้ดาบสตัดสินโดยขอส่วนแบ่งอาหารทิพย์ ดาบสประกาศว่านางหิริประเสริฐสุด เพราะกั้นมิให้คนทำชั่ว สอนคุณของทานและชี้ว่าหิริโอตตัปปะเป็นธรรมคุ้มครองโลกสำคัญ
หน้า ๕๑๔–๖๑๖ กุณาลชาดก พระศาสดาทรงเล่าเรื่องนี้เพื่อระงับความอยากสึกของภิกษุ ๕๐๐ รูป โดยย้อนถึงครั้งศากยะกับโกลิยะเกือบรบกันเพราะแย่งน้ำ พระองค์ทรงห้ามศึกแล้วตรัสนิทานพญานกกุณาละผู้มีนางบำเรอนับพันแต่พูดจาหยาบคายกับนางเสมอ เมื่อถูกทักท้วง กุณาละจึงยกเรื่องสตรีนอกใจสามีในอดีตมากมาย ชี้ว่าหญิงมีจิตโลเลไม่รู้จักพอ ไม่ควรไว้วางใจ พญาแร้งและฤาษีต่างเสริมคำสอนด้วยอุปมาต่าง ๆ จบด้วยคำสอนว่าผู้ละกามประพฤติพรหมจรรย์ย่อมถึงพระนิพพานได้โดยไม่ยาก ภิกษุที่ฟังธรรมนี้คลายกำหนัดตั้งใจประพฤติพรหมจรรย์ต่อไป
หน้า ๖๑๗–๗๒๒ มหาสุตโสมชาดก ว่าด้วยพระเจ้าสุตโสมทรงทรมานพระยาโปริสาท พระเจ้าสุตโสม พระโพธิสัตว์ ถูกพระยาโปริสาท อดีตกษัตริย์ที่กลายเป็นยักษ์กินคน จับตัวไปหมายบูชายัญพร้อมกษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์ แต่ทรงขอผัดไปฟังคาถาสตารหาจากพราหมณ์ก่อน แล้วเสด็จกลับมาตามสัจจะทั้งที่รู้ว่าจะต้องตาย ด้วยธรรมเทศนาและความกล้าหาญไม่หวั่นตาย พระองค์ทรงทรมานโปริสาทให้เลื่อมใส รับศีล ๕ เลิกกินเนื้อมนุษย์ ปล่อยกษัตริย์ทั้งหมด ทั้งรักษาบาดแผลและพากลับครองเมืองตามเดิม เรื่องนี้สอนว่าคำสัตย์สำคัญยิ่งกว่าชีวิต และการคบสัตบุรุษย่อมนำพาแม้คนโหดร้ายที่สุดให้กลับตัวได้