บอกคืนสิกขา: คำบ่นกับการตัดสินใจไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

ในสิกขาบทวิภังค์ของปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ มหาวิภังค์ พระวินัยปิฎก เล่ม ๑ มีคำว่า ไม่บอกคืนสิกขา ไม่ทำความเป็นผู้ทุรพลให้แจ้ง อยู่ในตัวสิกขาบท พระอุบาลีจึงจำแนกไว้อย่างละเอียดว่าอะไรคือการบอกคืนสิกขา คือการลาสิกขาที่มีผลจริง และอะไรเป็นเพียงการทำความเป็นผู้ทุรพลให้แจ้ง คือการเปิดเผยว่าใจกำลังอ่อนแอ ซึ่งยังไม่เป็นการลาสิกขา หน้านี้พูดถึงเฉพาะส่วนนี้ ไม่ได้กล่าวถึงเนื้อหาของตัวสิกขาบท

ท่านแจกแจงลักษณะที่สิกขาไม่เป็นอันบอกคืนไว้ถึง ๑๖๐ บท เช่น คำรำพึงว่า ไฉนหนอ ข้าพเจ้าพึงบอกคืนพระพุทธเจ้า คำปริกัปว่า ก็ถ้าว่า หรือ ผิว่า ข้าพเจ้าพึงเป็นคฤหัสถ์ คำที่บอกว่าข้าพเจ้ามีความดำริอย่างนั้น คำที่ระลึกถึงมารดาบิดา บุตรภรรยา บ้านนา เงินทอง หรือการหัวเราะเล่นในครั้งก่อน และคำที่แสดงความห่วงใยว่ามีคนที่ต้องเลี้ยงดู ทั้งหมดนี้เป็นการเปิดเผยความอ่อนแอ แต่สิกขาไม่เป็นอันบอกคืน

ส่วนลักษณะที่สิกขาเป็นอันบอกคืนมี ๗๘ บท ล้วนเป็นคำปัจจุบันที่พูดออกไปตรง ๆ เช่น ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าบอกคืนสิกขา หรือใช้คำไวพจน์ที่มีความหมายอย่างเดียวกัน และท่านยังวางเงื่อนไขไว้อีกชั้นหนึ่งว่าต้องพูดในภาวะจิตที่ปกติ และต้องพูดให้คนที่เข้าใจความได้ยิน