ข้อปฏิบัติ

สติปัฏฐานกถา: ดูกาย เวทนา จิต ธรรม ด้วยอาการ ๗

สติปฏฺฐานกถา

ปฏิสัมภิทามรรคอธิบายสติปัฏฐาน ๔ ว่า คือการดูกาย เวทนา จิต และธรรม ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จนเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ และสละคืน และแยกให้เห็นว่าสิ่งที่ถูกดูไม่ใช่สติ ส่วนสติเป็นทั้งเครื่องตั้งและตัวสติเอง

๘ ข้อ

ในสติปัฏฐานกถา ปัญญาวรรค ปฏิสัมภิทามรรค ขุททกนิกาย เริ่มด้วยพระพุทธพจน์ว่าด้วยสติปัฏฐาน ๔ คือ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

ปฏิสัมภิทามรรคเป็นคัมภีร์ในขุททกนิกายที่อธิบายหัวข้อธรรมอย่างเป็นระบบ ตามประเพณีถือว่าพระสารีบุตรเป็นผู้แสดง ส่วนนักวิชาการส่วนใหญ่เห็นว่าเป็นคัมภีร์ที่เรียบเรียงขึ้นในชั้นหลัง

แทนที่จะอธิบายเป็นแบบฝึกหลายแบบอย่างในมหาสติปัฏฐานสูตร กถานี้ใช้แบบแผนเดียวกับทั้งสี่ฐาน คือการพิจารณาด้วยอาการ ๗ และบอกว่าการพิจารณาแต่ละอาการละความสำคัญผิดอะไรได้ แล้วอธิบายคำว่าภาวนาไว้ ๔ ความหมาย

๑

สติปัฏฐาน ๔ ตามพระพุทธพจน์ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา

ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ระหว่างวันลองถามสั้น ๆ ว่า "ตอนนี้กายเป็นอย่างไร ความรู้สึกเป็นอย่างไร ใจเป็นอย่างไร และกำลังคิดเรื่องอะไรอยู่"
๒

ดูกายเป็นกอง ๆ ปฐวีกายํ อนิจฺจโต อนุปสฺสติ

ภิกษุบางรูปพิจารณาเห็นกองธาตุดินโดยความไม่เที่ยง และพิจารณากองธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม กองผม กองขน กองผิว กองหนัง กองเนื้อ กองเอ็น กองกระดูก และกองเยื่อในกระดูก ในทำนองเดียวกัน

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เวลาอาบน้ำหรือตัดผม ลองมองว่าผมและผิวเป็นส่วนประกอบที่เปลี่ยนไปตลอด จะช่วยลดความกังวลกับรูปร่างหน้าตาลงได้
๓

พิจารณาด้วยอาการ ๗ อิเมหิ สตฺตหากาเรหิ กายํ อนุปสฺสติ

พิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง ไม่ใช่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ ไม่ใช่สุข โดยความเป็นอนัตตา ไม่ใช่อัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด ย่อมดับ ไม่ให้เกิด ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อยึดติดกับอะไรมาก ให้ไล่ถามสามข้อแรกก่อน: มันเที่ยงไหม มันให้สุขแท้ไหม มันเป็นของเราจริงไหม
๔

แต่ละอาการละอะไร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหติ

เมื่อพิจารณาเห็นโดยความไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญา เห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญา เห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลิน เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัย เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ถ้าสังเกตว่าตัวเองคาดหวังให้บางอย่างคงอยู่ตลอด นั่นคือจุดที่ควรฝึกเห็นความไม่เที่ยงก่อนข้ออื่น
๕

กายปรากฏ แต่ไม่ใช่สติ กาโย อุปฏฺฐานํ โน สติ

กายเป็นที่ปรากฏ แต่ไม่ใช่สติ สติเป็นทั้งที่ปรากฏและเป็นตัวสติ ภิกษุพิจารณาเห็นกายนั้นด้วยสติและญาณนั้น จึงเรียกว่าสติปัฏฐานภาวนา คือการพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนา จิต และธรรมก็อธิบายเช่นเดียวกัน

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อปวดหัวหรือเครียด ลองพูดในใจว่า "ความปวดกำลังถูกรู้อยู่" แทน "ฉันปวด" จะเห็นว่ามีผู้รู้ที่ไม่ได้จมไปกับความปวด
๖

ดูเวทนาทุกแบบ สุขํ เวทนํ อนิจฺจโต อนุปสฺสติ

ภิกษุบางรูปพิจารณาเห็นสุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา และเวทนาที่เกิดจากสัมผัสทางตา หู จมูก เป็นต้น ด้วยอาการ ๗ เช่นเดียวกับกาย

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ความสุขก็ต้องดูเหมือนความทุกข์ เวลากินอาหารอร่อย ลองสังเกตว่ารสชาติจางไปอย่างไรในคำต่อ ๆ ไป
๗

ดูจิตและธรรม สราคํ จิตฺตํ อนิจฺจโต อนุปสฺสติ

ภิกษุบางรูปพิจารณาเห็นจิตมีราคะ จิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ จิตมีโมหะ จิตหดหู่ จิตฟุ้งซ่าน จิตตั้งมั่น จิตหลุดพ้น และวิญญาณทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ด้วยอาการ ๗ ส่วนการพิจารณาธรรม คือเว้นกาย เวทนา จิตแล้ว พิจารณาธรรมที่เหลือด้วยอาการ ๗ เช่นเดียวกัน

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อโกรธ ให้รู้ว่า "ใจกำลังมีโทสะ" แล้วดูว่ามันไม่ได้อยู่อย่างนั้นตลอด อีกสักครู่มันก็เปลี่ยนไป
๘

ภาวนา ๔ ความหมาย อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา

คำว่าภาวนามี ๔ ความหมาย คือ ธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน อินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน นำไปซึ่งความเพียรที่สมควรแก่สองข้อนั้น และเป็นธรรมที่เสพบ่อย ๆ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
การภาวนาที่ดีไม่ใช่การเร่งข้อใดข้อหนึ่ง แต่ให้ศรัทธา ความเพียร สติ สมาธิ ปัญญาไปด้วยกัน และทำซ้ำสม่ำเสมอทุกวัน แม้วันละไม่กี่นาที

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลักที่ใช้ได้ทุกวันคือการแยก "สิ่งที่ถูกดู" ออกจาก "ตัวที่ดู" ความปวด ความหงุดหงิด หรือความคิดฟุ้งซ่านเป็นสิ่งที่ปรากฏให้สติจับ ไม่ใช่ตัวเราทั้งหมด การเห็นอย่างนี้ทำให้มีที่ว่างในใจ

อาการ ๗ ก็ไม่ต้องทำครบในครั้งเดียว เริ่มจากเห็นว่าความรู้สึกนี้ไม่เที่ยง เปลี่ยนไปเรื่อย ๆ ก็ช่วยให้คลายการยึดได้มากแล้ว

การพิจารณากายเป็นกองธาตุ กองผม กองกระดูก มีไว้เพื่อลดความยึดถือ ไม่ใช่เพื่อรังเกียจร่างกายตัวเอง ถ้าการพิจารณาทำให้รู้สึกหดหู่มากขึ้น ควรกลับมาดูลมหายใจหรือความรู้สึกสบายในกายก่อน

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน