บทสวดประจำวัน

บทพิจารณาอาหาร

ปฏิสงฺขา โยนิโส

บทพิจารณาก่อนฉันหรือก่อนกิน ว่ากินเพื่อให้ร่างกายอยู่ได้และทำสิ่งที่ควรทำต่อ ไม่ใช่เพื่อความสนุกหรือความสวยงาม

โอกาสที่ใช้สวด

พระสงฆ์พิจารณาบทนี้ก่อนฉันทุกมื้อ ฆราวาสจะใช้ก่อนกินข้าวก็ได้ จะสวดออกเสียงหรือทบทวนในใจสักครู่ก่อนยกคำแรกก็ได้เช่นกัน

ถ้าเวลาน้อย ให้ระลึกเพียงใจความว่า กินเพื่อให้กายนี้อยู่ได้ เพื่อทำสิ่งที่ควรทำต่อไป เท่านี้ก็ทำให้มื้ออาหารเปลี่ยนจากการกินไปเรื่อย ๆ เป็นการกินอย่างรู้ตัว

บทนี้ไม่ได้ห้ามให้อาหารอร่อย และไม่ได้บอกว่าความเพลิดเพลินในรสเป็นความผิด เพียงแต่ชวนให้เห็นว่าเหตุผลหลักของการกินคืออะไร

ความเป็นมา

ข้อความนี้มาจากสัพพาสวสูตร พระไตรปิฎกเล่ม ๑๒ ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีละอาสวะหลายอย่าง หนึ่งในนั้นคือละได้เพราะการพิจารณาเสพ หมายถึงใช้ปัจจัยสี่ คือ จีวร อาหาร ที่อยู่ และยา ด้วยความเข้าใจว่าใช้ไปเพื่ออะไร

ในพระสูตรใช้รูปว่า ปฏิเสวติ คือภิกษุนั้นเสพ เมื่อนำมาสวดจึงเปลี่ยนเป็น ปฏิเสวามิ คือข้าพเจ้าเสพ เพื่อให้เป็นคำที่ผู้สวดกล่าวเอง ส่วนถ้อยคำที่เหลือคงตามเดิม

ใจความสำคัญอยู่ที่วรรคว่า จะกำจัดเวทนาเก่าเสียด้วย จะไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้นด้วย เวทนาเก่าคือความหิว เวทนาใหม่คือความอึดอัดจากการกินเกินพอดี อาหารที่พอดีจึงคือปริมาณที่แก้อย่างแรกโดยไม่สร้างอย่างหลัง

คำบาลี

ปฏิสงฺขา โยนิโส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวามิ ปะฏิสังขา โยนิโส ปิณฑะปาตัง ปะฏิเสวามิ ข้าพเจ้าพิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหารนี้
เนว ทวาย น มทาย เนวะ ทะวายะ นะ มะทายะ มิใช่เพื่อความสนุก มิใช่เพื่อความมัวเมา
น มณฺฑนาย น วิภูสนาย นะ มัณฑะนายะ นะ วิภูสะนายะ มิใช่เพื่อความอวดโอ่ มิใช่เพื่อตกแต่งร่างกาย
ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย ยาวะเทวะ อิมัสสะ กายัสสะ ฐิติยา ยาปะนายะ เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่และเป็นไปได้
วิหึสุปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย วิหิงสุปะระติยา พรัหมะจะริยานุคคะหายะ เพื่อระงับความลำบาก และเพื่อเกื้อหนุนการประพฤติธรรม
อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ อิติ ปุราณัญจะ เวทะนัง ปะฏิหังขามิ ด้วยคิดว่า จะระงับเวทนาเก่าคือความหิวเสียด้วย
นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ นะวัญจะ เวทะนัง นะ อุปปาเทสสามิ และจะไม่ก่อเวทนาใหม่จากการกินเกินพอดีด้วย
ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ ยาตรา จะ เม ภะวิสสะติ อะนะวัชชะตา จะ ผาสุวิหาโร จาติ ความเป็นอยู่ ความไม่มีโทษ และความอยู่สบาย จักมีแก่ข้าพเจ้า