ปฏาจาราและกิสาโคตมี: เมื่อความสูญเสียมาถึง

เรื่องของพระปฏาจาราเถรีและพระกิสาโคตมีเถรีเป็นเรื่องที่ชาวพุทธเล่าต่อกันมากที่สุดเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับความโศก ควรทราบว่ารายละเอียดของเรื่องมาจากหลายชั้นของคัมภีร์

ในเถรีคาถา พระปฏาจาราเล่าการบรรลุธรรมของท่านเองว่า ขณะล้างเท้า ท่านเห็นน้ำไหลจากที่สูงลงที่ต่ำ จึงตั้งจิตไว้มั่นเหมือนฝึกม้าอาชาไนย ต่อมาถือประทีปเข้าไปในที่อยู่ เมื่อเอาเข็มดึงไส้ประทีปลง ความหลุดพ้นแห่งจิตก็เกิดขึ้นเหมือนประทีปที่ดับไป

เรื่องการสูญเสียสามี บุตรทั้งสอง บิดามารดาและพี่ชายในคราวเดียวของพระปฏาจารา และเรื่องพระกิสาโคตมีอุ้มศพบุตรไปขอยา จนพระพุทธเจ้าให้ไปหาเมล็ดผักกาดจากบ้านที่ไม่เคยมีคนตาย เล่าไว้ในอปทานและขยายความในอรรถกถาธรรมบท

ในอนมตัคคสังยุต พระพุทธเจ้าตรัสว่าน้ำตาที่สัตว์หลั่งเพราะพลัดพรากจากสิ่งที่รักตลอดการเวียนว่ายตายเกิด มีมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ ความโศกจึงไม่ใช่ความอ่อนแอส่วนตัว แต่เป็นสิ่งที่สัตว์ทั้งหลายประสบร่วมกัน