หลักธรรมพื้นฐาน

วีมังสกสูตร: ตรวจสอบแม้แต่พระศาสดา

วีมํสกสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ภิกษุตรวจสอบพระองค์เองว่าตรัสรู้จริงหรือไม่ ด้วยการสังเกตสิ่งที่เห็นและได้ยินเป็นเวลานาน ดูตอนมีชื่อเสียง และถามตรง ๆ — ศรัทธาที่ผ่านการตรวจสอบเช่นนี้จึงมีรากที่มั่นคง

๗ ข้อ

ในวีมังสกสูตร มัชฌิมนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า ภิกษุผู้พิจารณาซึ่งไม่อาจรู้ใจของผู้อื่นได้ ควรตรวจสอบตถาคต เพื่อให้รู้ว่าพระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงหรือไม่

วิธีตรวจสอบคือสังเกตสิ่งที่รู้ได้ด้วยตาและหู ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือไม่ มีทั้งดีทั้งเสียปนกันหรือไม่ มีแต่ที่ผ่องแผ้วหรือไม่ แล้วดูต่อว่าความดีนั้นมีมานานหรือเพิ่งมีไม่นาน เมื่อมีชื่อเสียงแล้วเกิดโทษบางอย่างขึ้นหรือไม่ และการที่ไม่เสพกามนั้นเป็นเพราะกลัว หรือเพราะหมดราคะแล้วจริง ๆ

จากนั้นให้เข้าไปถามพระองค์ตรง ๆ และฟังธรรมที่ทรงแสดงอย่างละเอียดทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาว เมื่อผู้ฟังรู้ชัดธรรมบางข้อด้วยตนเอง ก็จะเลื่อมใสว่าพระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว ศรัทธาเช่นนี้ตรัสว่ามีเหตุผล มีการเห็นเป็นราก มั่นคง ไม่มีใครในโลกทำให้คลอนแคลนได้

  1. ดูสิ่งที่เห็นและได้ยิน ทั้งเศร้าหมอง ปนกัน และผ่องแผ้ว สํกิลิฏฺฐา จกฺขุโสตวิญฺเญยฺยา ธมฺมา

    ขั้นแรกให้สังเกตสิ่งที่รู้ได้ด้วยตาและหู ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือไม่ เมื่อไม่พบ ให้ดูต่อว่ามีพฤติกรรมที่ดีบ้างเสียบ้างปนกันหรือไม่ เมื่อไม่พบอีก จึงดูว่ามีแต่ความผ่องแผ้วหรือไม่ เป็นการตรวจจากสิ่งที่สังเกตได้จริง ไม่ใช่จากการคาดเดาใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนยกย่องหรือศรัทธาใคร ให้ดูสิ่งที่เขาทำและพูดจริง ๆ ไม่ใช่ภาพที่คนอื่นเล่าต่อหรือภาพในสื่อ

  2. ดีมานานหรือเพิ่งดี ทีฆรตฺตํ สมาปนฺโน

    เมื่อเห็นว่ามีแต่ความผ่องแผ้ว ให้ตรวจต่อว่าท่านผู้นี้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมนั้นมาเป็นเวลานาน หรือเพียงชั่วระยะสั้น ๆ ความดีที่ยั่งยืนย่อมต่างจากความดีชั่วคราว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อย่าตัดสินคนจากช่วงเวลาสั้น ๆ ไม่ว่าในทางดีหรือร้าย ให้เวลากับการสังเกตก่อนวางใจเต็มที่

  3. ชื่อเสียงเปลี่ยนเขาหรือไม่ ญตฺตชฺฌาปนฺโน ยสปฺปตฺโต

    พระพุทธเจ้าตรัสว่า ภิกษุยังไม่มีโทษบางอย่างตราบที่ยังไม่มีชื่อเสียง แต่เมื่อมีชื่อเสียงและยศแล้ว โทษบางอย่างจึงเกิดขึ้น จึงต้องตรวจดูว่าเมื่อมีชื่อเสียงแล้ว ท่านผู้นี้ยังไม่มีโทษเช่นนั้นหรือไม่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าคนที่เราเคารพปฏิบัติต่อผู้อื่นอย่างไรหลังจากมีตำแหน่งหรือผู้ติดตามมากขึ้น และหมั่นถามตัวเองด้วยว่า ความสำเร็จทำให้เราเปลี่ยนไปอย่างไร

  4. ไม่เสพกามเพราะหมดราคะ ไม่ใช่เพราะกลัว อภยูปรโต

    ให้ตรวจดูว่าการงดเว้นของท่านเป็นเพราะไม่มีราคะแล้ว หรือเพราะกลัว หลักฐานที่ภิกษุผู้ตรวจสอบยกได้คือ ท่านผู้นี้บางครั้งอยู่ในหมู่ บางครั้งอยู่ผู้เดียว ในหมู่นั้นมีทั้งผู้ปฏิบัติดีและไม่ดี ทั้งผู้ติดในอามิสและไม่ติด แต่ท่านไม่ดูหมิ่นใครเพราะเหตุนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความดีที่แท้เห็นได้เมื่อไม่มีใครมอง และเห็นได้จากท่าทีต่อคนที่ด้อยกว่า ลองสังเกตทั้งสองอย่างนี้ในตัวผู้อื่นและในตัวเราเอง

  5. ถามตรง ๆ ได้

    พระสูตรให้ภิกษุผู้ตรวจสอบสอบถามตถาคตโดยตรงด้วย ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือปนกันหรือไม่ พระพุทธเจ้าตรัสว่าตถาคตจะตอบว่าไม่มี มีแต่ที่ผ่องแผ้ว และตรัสว่าพระองค์มีธรรมที่ผ่องแผ้วนั้นเป็นทาง เป็นที่เที่ยวไป จึงไม่ใช่ผู้มีตัณหา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อสงสัยครูหรือผู้นำ การถามอย่างสุภาพและตรงไปตรงมาดีกว่าการซุบซิบลับหลัง ครูที่ดีไม่หวั่นต่อคำถาม

  6. ฟังธรรมจนรู้ชัดด้วยตนเอง อุตฺตรุตฺตรึ ปณีตปณีตํ กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคํ

    สาวกควรเข้าไปหาศาสดาเช่นนี้เพื่อฟังธรรม ศาสดาย่อมแสดงธรรมที่ยิ่งขึ้นไป ประณีตขึ้นไป พร้อมทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว เมื่อผู้ฟังรู้ยิ่งธรรมบางข้อด้วยตนเอง ก็ถึงความตกลงใจในธรรม และเลื่อมใสในพระรัตนตรัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความมั่นใจในคำสอนควรมาจากการที่ข้อใดข้อหนึ่งพิสูจน์ได้ในชีวิตเรา เช่น เห็นเองว่าการละความโกรธทำให้ใจเบาลงจริง

  7. ศรัทธาที่มีการเห็นเป็นราก อาการวตี สทฺธา ทสฺสนมูลิกา ทฬฺหา

    ศรัทธาที่ตั้งมั่นด้วยเหตุผลและข้อสังเกตเหล่านี้ ตรัสว่ามีเหตุ มีการเห็นเป็นมูล มั่นคง สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครในโลกก็ทำให้คลอนแคลนไม่ได้ ฉบับแปลไทยวงเล็บไว้ว่าการเห็นในที่นี้คือโสดาปัตติมรรค ซึ่งเป็นคำอธิบายตามแนวอรรถกถา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าศรัทธาของเราสั่นคลอนทุกครั้งที่มีข่าวลือ อาจเป็นสัญญาณว่ายังตั้งอยู่บนความเชื่อตามคนอื่น ให้กลับมาศึกษาและปฏิบัติจนเห็นด้วยตนเองมากขึ้น

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้หายากในประวัติศาสตร์ศาสนา เพราะศาสดาเป็นผู้ชวนให้ลูกศิษย์ตรวจสอบตนเอง ไม่ได้ขอให้เชื่อเพราะคำกล่าวอ้าง

หลักเดียวกันใช้เลือกครูบาอาจารย์ ที่ปรึกษา หรือแม้แต่ผู้นำองค์กรได้ ให้ดูพฤติกรรมจริงเป็นเวลานาน ดูว่าเขาเปลี่ยนไปหรือไม่เมื่อมีชื่อเสียงและผู้ติดตาม และดูว่าความดีของเขามาจากใจจริงหรือจากความกลัวถูกจับได้

ข้อควรระวังคือการตรวจสอบไม่ใช่การจับผิดด้วยอคติ พระสูตรให้ดูทั้งสิ่งที่ไม่ดีและสิ่งที่ดีอย่างเป็นธรรม และจบลงที่การลงมือเรียนรู้จนเห็นธรรมด้วยตนเอง ไม่ใช่จบที่ความสงสัยไม่สิ้นสุด

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

สุตมยญาณ: ฟังแล้วรู้ว่าธรรมข้อนี้ต้องทำอย่างไร

โสตาวธาเน ปญฺญา สุตมเย ญาณํ

ญาณข้อแรกของปฏิสัมภิทามรรคไม่ใช่การจำคำได้มาก แต่คือฟังแล้วแยกออกว่าธรรมข้อไหนควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควร…