อจินไตย ๔
จตฺตาริ อจินฺเตยฺยานิสี่เรื่องที่ไม่ควรคิดให้วุ่น — คิดไปก็ได้แต่ความเหนื่อยและความฟุ้งซ่าน ไม่ได้ช่วยให้พ้นทุกข์
วีมํสกสุตฺตํ
พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ภิกษุตรวจสอบพระองค์เองว่าตรัสรู้จริงหรือไม่ ด้วยการสังเกตสิ่งที่เห็นและได้ยินเป็นเวลานาน ดูตอนมีชื่อเสียง และถามตรง ๆ — ศรัทธาที่ผ่านการตรวจสอบเช่นนี้จึงมีรากที่มั่นคง
ในวีมังสกสูตร มัชฌิมนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า ภิกษุผู้พิจารณาซึ่งไม่อาจรู้ใจของผู้อื่นได้ ควรตรวจสอบตถาคต เพื่อให้รู้ว่าพระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงหรือไม่
วิธีตรวจสอบคือสังเกตสิ่งที่รู้ได้ด้วยตาและหู ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือไม่ มีทั้งดีทั้งเสียปนกันหรือไม่ มีแต่ที่ผ่องแผ้วหรือไม่ แล้วดูต่อว่าความดีนั้นมีมานานหรือเพิ่งมีไม่นาน เมื่อมีชื่อเสียงแล้วเกิดโทษบางอย่างขึ้นหรือไม่ และการที่ไม่เสพกามนั้นเป็นเพราะกลัว หรือเพราะหมดราคะแล้วจริง ๆ
จากนั้นให้เข้าไปถามพระองค์ตรง ๆ และฟังธรรมที่ทรงแสดงอย่างละเอียดทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาว เมื่อผู้ฟังรู้ชัดธรรมบางข้อด้วยตนเอง ก็จะเลื่อมใสว่าพระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว ศรัทธาเช่นนี้ตรัสว่ามีเหตุผล มีการเห็นเป็นราก มั่นคง ไม่มีใครในโลกทำให้คลอนแคลนได้
ขั้นแรกให้สังเกตสิ่งที่รู้ได้ด้วยตาและหู ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือไม่ เมื่อไม่พบ ให้ดูต่อว่ามีพฤติกรรมที่ดีบ้างเสียบ้างปนกันหรือไม่ เมื่อไม่พบอีก จึงดูว่ามีแต่ความผ่องแผ้วหรือไม่ เป็นการตรวจจากสิ่งที่สังเกตได้จริง ไม่ใช่จากการคาดเดาใจ
ก่อนยกย่องหรือศรัทธาใคร ให้ดูสิ่งที่เขาทำและพูดจริง ๆ ไม่ใช่ภาพที่คนอื่นเล่าต่อหรือภาพในสื่อ
เมื่อเห็นว่ามีแต่ความผ่องแผ้ว ให้ตรวจต่อว่าท่านผู้นี้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมนั้นมาเป็นเวลานาน หรือเพียงชั่วระยะสั้น ๆ ความดีที่ยั่งยืนย่อมต่างจากความดีชั่วคราว
อย่าตัดสินคนจากช่วงเวลาสั้น ๆ ไม่ว่าในทางดีหรือร้าย ให้เวลากับการสังเกตก่อนวางใจเต็มที่
พระพุทธเจ้าตรัสว่า ภิกษุยังไม่มีโทษบางอย่างตราบที่ยังไม่มีชื่อเสียง แต่เมื่อมีชื่อเสียงและยศแล้ว โทษบางอย่างจึงเกิดขึ้น จึงต้องตรวจดูว่าเมื่อมีชื่อเสียงแล้ว ท่านผู้นี้ยังไม่มีโทษเช่นนั้นหรือไม่
สังเกตว่าคนที่เราเคารพปฏิบัติต่อผู้อื่นอย่างไรหลังจากมีตำแหน่งหรือผู้ติดตามมากขึ้น และหมั่นถามตัวเองด้วยว่า ความสำเร็จทำให้เราเปลี่ยนไปอย่างไร
ให้ตรวจดูว่าการงดเว้นของท่านเป็นเพราะไม่มีราคะแล้ว หรือเพราะกลัว หลักฐานที่ภิกษุผู้ตรวจสอบยกได้คือ ท่านผู้นี้บางครั้งอยู่ในหมู่ บางครั้งอยู่ผู้เดียว ในหมู่นั้นมีทั้งผู้ปฏิบัติดีและไม่ดี ทั้งผู้ติดในอามิสและไม่ติด แต่ท่านไม่ดูหมิ่นใครเพราะเหตุนั้น
ความดีที่แท้เห็นได้เมื่อไม่มีใครมอง และเห็นได้จากท่าทีต่อคนที่ด้อยกว่า ลองสังเกตทั้งสองอย่างนี้ในตัวผู้อื่นและในตัวเราเอง
พระสูตรให้ภิกษุผู้ตรวจสอบสอบถามตถาคตโดยตรงด้วย ว่ามีพฤติกรรมที่เศร้าหมองหรือปนกันหรือไม่ พระพุทธเจ้าตรัสว่าตถาคตจะตอบว่าไม่มี มีแต่ที่ผ่องแผ้ว และตรัสว่าพระองค์มีธรรมที่ผ่องแผ้วนั้นเป็นทาง เป็นที่เที่ยวไป จึงไม่ใช่ผู้มีตัณหา
เมื่อสงสัยครูหรือผู้นำ การถามอย่างสุภาพและตรงไปตรงมาดีกว่าการซุบซิบลับหลัง ครูที่ดีไม่หวั่นต่อคำถาม
สาวกควรเข้าไปหาศาสดาเช่นนี้เพื่อฟังธรรม ศาสดาย่อมแสดงธรรมที่ยิ่งขึ้นไป ประณีตขึ้นไป พร้อมทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว เมื่อผู้ฟังรู้ยิ่งธรรมบางข้อด้วยตนเอง ก็ถึงความตกลงใจในธรรม และเลื่อมใสในพระรัตนตรัย
ความมั่นใจในคำสอนควรมาจากการที่ข้อใดข้อหนึ่งพิสูจน์ได้ในชีวิตเรา เช่น เห็นเองว่าการละความโกรธทำให้ใจเบาลงจริง
ศรัทธาที่ตั้งมั่นด้วยเหตุผลและข้อสังเกตเหล่านี้ ตรัสว่ามีเหตุ มีการเห็นเป็นมูล มั่นคง สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครในโลกก็ทำให้คลอนแคลนไม่ได้ ฉบับแปลไทยวงเล็บไว้ว่าการเห็นในที่นี้คือโสดาปัตติมรรค ซึ่งเป็นคำอธิบายตามแนวอรรถกถา
ถ้าศรัทธาของเราสั่นคลอนทุกครั้งที่มีข่าวลือ อาจเป็นสัญญาณว่ายังตั้งอยู่บนความเชื่อตามคนอื่น ให้กลับมาศึกษาและปฏิบัติจนเห็นด้วยตนเองมากขึ้น
พระสูตรนี้หายากในประวัติศาสตร์ศาสนา เพราะศาสดาเป็นผู้ชวนให้ลูกศิษย์ตรวจสอบตนเอง ไม่ได้ขอให้เชื่อเพราะคำกล่าวอ้าง
หลักเดียวกันใช้เลือกครูบาอาจารย์ ที่ปรึกษา หรือแม้แต่ผู้นำองค์กรได้ ให้ดูพฤติกรรมจริงเป็นเวลานาน ดูว่าเขาเปลี่ยนไปหรือไม่เมื่อมีชื่อเสียงและผู้ติดตาม และดูว่าความดีของเขามาจากใจจริงหรือจากความกลัวถูกจับได้
ข้อควรระวังคือการตรวจสอบไม่ใช่การจับผิดด้วยอคติ พระสูตรให้ดูทั้งสิ่งที่ไม่ดีและสิ่งที่ดีอย่างเป็นธรรม และจบลงที่การลงมือเรียนรู้จนเห็นธรรมด้วยตนเอง ไม่ใช่จบที่ความสงสัยไม่สิ้นสุด
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
สี่เรื่องที่ไม่ควรคิดให้วุ่น — คิดไปก็ได้แต่ความเหนื่อยและความฟุ้งซ่าน ไม่ได้ช่วยให้พ้นทุกข์
ผู้ที่ยังไม่บรรลุธรรม แต่เชื่อมั่นไม่หวั่นไหวว่าสิ่งเหล่านี้ไม่เที่ยง เรียกว่าสัทธานุสารี ผู้ที่ทนต่อการเพ่งพิ…
เรื่องสั้นของพระเถระหลายรูป ตั้งแต่พระโมคคัลลานะกับดุษณีภาพอันประเสริฐ พระสารีบุตรผู้ไม่โศกแม้พระศาสดาแปรปรวน …
ญาณข้อแรกของปฏิสัมภิทามรรคไม่ใช่การจำคำได้มาก แต่คือฟังแล้วแยกออกว่าธรรมข้อไหนควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควร…