ทำวัตรเช้า

พุทธาภิถุติ

พุทฺธาภิถุติ

บทสรรเสริญพระพุทธเจ้าในทำวัตรเช้า ทบทวนว่าพระองค์เป็นใคร ทรงรู้อะไร และทรงสอนอย่างไร

โอกาสที่ใช้สวด

สวดในทำวัตรเช้า ต่อจากปุพพภาคนมการ โดยผู้นำจะกล่าวคำนำว่า ยะมัมหะ โข มะยัง ภะคะวันตัง สะระณัง คะตา ก่อน แล้วทุกคนจึงรับพร้อมกัน

ในวัดจะสวดสามบทติดกัน คือ พุทธาภิถุติ ธัมมาภิถุติ และสังฆาภิถุติ ถ้าสวดคนเดียวที่บ้านจะสวดเพียงบทใดบทหนึ่งก็ได้

ความเป็นมา

บทนี้ไม่ได้ชมเชยลอยๆ แต่ไล่เรียงตามลำดับว่า พระพุทธเจ้าเป็นผู้ตรัสรู้เอง ถึงพร้อมด้วยความรู้และความประพฤติ จากนั้นบอกว่าสิ่งที่ทรงรู้คือโลกทั้งหมดพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม และหมู่มนุษย์ แล้วจึงบอกว่าทรงนำสิ่งที่รู้มาสอนคนอื่น

ท่อนที่บอกว่าธรรมที่ทรงแสดงนั้นงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด เป็นการบอกว่าคำสอนนี้ตรวจสอบได้ตลอดสาย ไม่ใช่ดีเฉพาะตอนเริ่ม

ถ้อยคำทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่ปรากฏซ้ำๆ ในพระสูตร เมื่อคนสมัยนั้นเล่าลือกันถึงพระพุทธเจ้า ผู้เรียบเรียงบทสวดไทยเพียงนำมาเรียงต่อกันและปิดท้ายด้วยคำว่าข้าพเจ้าขอบูชาและขอกราบพระองค์นั้น

คำบาลี

โย โส ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โย โส ตะถาคะโต อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ พระตถาคตเจ้าพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง
วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู วิชชาจะระณะสัมปันโน สุคะโต โลกะวิทู ถึงพร้อมด้วยความรู้และความประพฤติ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก
อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ สัตถา เทวะมะนุสสานัง พุทโธ ภะคะวา ทรงฝึกคนที่ควรฝึกได้อย่างไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นครูของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงตื่นแล้ว ทรงเป็นผู้มีพระภาค
โย อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ โย อิมัง โลกัง สะเทวะกัง สะมาระกัง สะพรัหมะกัง พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกนี้ พร้อมทั้งเทวดา มาร และพรหม
สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทสิ สัสสะมะณะพราหมะณิง ปะชัง สะเทวะมะนุสสัง สะยัง อะภิญญา สัจฉิกัตวา ปะเวเทสิ พร้อมทั้งหมู่สมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ ด้วยพระปัญญาอันยิ่งของพระองค์เอง แล้วทรงบอกให้ผู้อื่นรู้ตาม
โย ธมฺมํ เทเสสิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ โย ธัมมัง เทเสสิ อาทิกัลยาณัง มัชเฌกัลยาณัง ปะริโยสานะกัลยาณัง พระองค์ทรงแสดงธรรมที่งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง และงามในที่สุด
สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสิ สาตถัง สะพยัญชะนัง เกวะละปะริปุณณัง ปะริสุทธัง พรัหมะจะริยัง ปะกาเสสิ ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งใจความและถ้อยคำ บริบูรณ์สิ้นเชิง บริสุทธิ์
ตมหํ ภควนฺตํ อภิปูชยามิ ตะมะหัง ภะคะวันตัง อะภิปูชะยามิ ข้าพเจ้าขอบูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น
ตมหํ ภควนฺตํ สิรสา นมามิ ตะมะหัง ภะคะวันตัง สิระสา นะมามิ ข้าพเจ้าขอน้อมเศียรเกล้ากราบพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น