อุปกิเลส ๑๖
โสฬส จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสามลทิน ๑๖ อย่างที่ทำให้ใจหมอง จากวัตถูปมสูตร — ผ้าที่สกปรกย้อมสีอะไรก็ไม่สวย ใจที่หมองทำดีอะไรก็ไม่ได้ผลเต็มที่
อนิจฺจตากถา
สองกถาปิดท้ายวรรคที่ ๑๑ ถามว่าความตั้งอยู่ ความไม่เที่ยง ความแก่ และความตาย เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วต่างหากหรือ ฝ่ายเถรวาทถามกลับว่า ถ้าอย่างนั้นความไม่เที่ยงของความไม่เที่ยงอยู่ที่ไหน
ในธัมมัฏฐิตตากถาและอนิจจตากถา กถาวัตถุ พระไตรปิฎกเล่ม ๓๗ ท้ายวรรคที่ ๑๑ ฝ่ายสกวาที (ฝ่ายเถรวาท) ตั้งคำถามสั้น ๆ สองข้อ คือ ธรรมฐิติ ซึ่งแปลว่าความตั้งอยู่แห่งธรรม เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วหรือ และอนิจจตา คือความไม่เที่ยง เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วหรือ
คำว่าภาวะที่สำเร็จแล้ว แปลจากคำบาลีว่าปรินิปผันนะ ซึ่งในภาษาพระอภิธรรมหมายถึงสภาวะที่มีอยู่จริงโดยเป็นผลของปัจจัยปรุงแต่ง ไม่ใช่เพียงชื่อเรียกหรืออาการที่เราสังเกตเห็นจากสิ่งอื่น เมื่อฝ่ายปรวาทีรับว่าเป็น ฝ่ายสกวาทีจึงถามต่อทันทีว่า แล้วความตั้งอยู่ของความตั้งอยู่นั้นเล่า และความไม่เที่ยงของความไม่เที่ยงนั้นเล่า
ฝ่ายปรวาทีติดกับดักทั้งสองทาง ถ้าตอบว่าไม่มี ก็เท่ากับยอมรับว่ามีบางสิ่งที่ไม่ไม่เที่ยง ถ้าตอบว่ามี ฝ่ายสกวาทีก็ย้อนว่าในลูกโซ่ที่ไม่จบสิ้นนั้นย่อมไม่มีการทำที่สุดแห่งทุกข์ ไม่มีความขาดตอนแห่งวัฏฏะ ไม่มีอนุปาทาปรินิพพาน ซึ่งฝ่ายปรวาทีรับไม่ได้เช่นกัน ชุดคำถามเดียวกันถูกใช้กับชราและมรณะด้วย
กถาวัตถุตามประเพณีถือว่าพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระแสดงไว้ในคราวสังคายนาครั้งที่ ๓ อรรถกถาระบุนิกายที่ถือความเห็นนี้ไว้ แต่ชื่อนิกายไม่ได้อยู่ในตัวคัมภีร์ หน้านี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
กถาแรกเริ่มที่ธรรมฐิติโดยรวม แล้วลงมาที่ความตั้งอยู่ของรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณทีละข้อ ทุกข้อใช้คำถามซ้อนแบบเดียวกัน คือถามหาความตั้งอยู่ของความตั้งอยู่นั้นอีกชั้นหนึ่ง ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
ลองสังเกตว่าเวลาพูดว่าสิ่งนี้ยังอยู่ เรากำลังพูดถึงตัวสิ่งนั้น หรือกำลังพูดถึงอาการของมันที่เรายังเห็นอยู่
คำถามเปิดของอนิจจตากถาสั้นมาก ฝ่ายปรวาทีตอบรับทันที ทั้งกถาที่เหลือจึงเป็นการตรวจว่าคำตอบนั้นทนต่อคำถามชั้นถัดไปได้หรือไม่
คำตอบที่ตอบได้เร็วที่สุด มักเป็นคำตอบที่เรายังไม่เคยตรวจ ลองหยุดถามตัวเองอีกชั้นก่อนตอบ
นี่คือคำถามแกนกลางของทั้งกถา ถ้าความไม่เที่ยงเป็นสิ่งที่มีอยู่จริงต่างหาก มันก็ต้องไม่เที่ยงด้วย และความไม่เที่ยงชั้นที่สองนั้นก็ต้องไม่เที่ยงอีก ฝ่ายปรวาทีจึงตอบว่ากล่าวอย่างนั้นไม่ได้ ซึ่งเท่ากับยกเว้นบางสิ่งไว้จากกฎที่ตนเองเสนอ
เวลาตั้งกฎอะไรขึ้นมา ลองทดสอบว่ากฎนั้นใช้กับตัวมันเองได้ไหม เช่น กฎที่ว่าทุกอย่างต้องมีข้อยกเว้น
ชุดคำถามเดียวกันถูกใช้กับความแก่ ถ้าชราเป็นภาวะที่สำเร็จแล้ว ความชราแห่งชรานั้นก็ต้องเป็นภาวะที่สำเร็จแล้วด้วย ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ แล้วเมื่อลองรับ ก็ถูกย้อนด้วยข้อสรุปเรื่องวัฏฏะที่ไม่ขาดตอน
ความแก่ไม่ใช่สิ่งที่มาเยือน แต่เป็นชื่อของกระบวนการที่ร่างกายกำลังเป็นไปอยู่ทุกวัน มองอย่างนี้แล้วดูแลตัวเองง่ายกว่ากลัว
ข้อสุดท้ายในชุดคือความตาย ฝ่ายสกวาทีถามว่า มรณะของมรณะนั้นก็เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วหรือ คำถามฟังดูแปลก แต่นั่นคือประเด็น ถ้าความตายเป็นสิ่งหนึ่งที่มีอยู่จริงต่างหาก มันก็ต้องมีวันแตกดับของมันเองด้วย
คำที่เราใช้เรียกการสิ้นสุดของสิ่งหนึ่ง ไม่ได้เป็นสิ่งที่มีอยู่ต่างหากจากสิ่งนั้น การเข้าใจข้อนี้ช่วยลดความกลัวคำมากกว่ากลัวความจริง
ช่วงท้ายฝ่ายสกวาทีเทียบกันตรง ๆ ว่า รูปเป็นภาวะที่สำเร็จแล้วและความไม่เที่ยงของรูปก็มีอยู่ ฝ่ายปรวาทีรับ แล้วถูกถามว่า อนิจจตาเป็นภาวะที่สำเร็จแล้วและความไม่เที่ยงของอนิจจตาก็มีอยู่หรือ ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ ความไม่สม่ำเสมอจึงปรากฏชัด
วิธีตรวจที่ง่ายที่สุดคือเอาเกณฑ์ที่ใช้กับเรื่องหนึ่ง ไปวางทาบกับอีกเรื่องหนึ่งที่เราไม่อยากให้กระทบ แล้วดูว่าเรายังยืนยันเหมือนเดิมไหม
ทุกครั้งที่ฝ่ายปรวาทีเลือกตอบรับในคำถามชั้นซ้อน ฝ่ายสกวาทีจะปิดท้ายด้วยประโยคเดียวกันว่า ในสิ่งนั้น ๆ ย่อมไม่มีการทำที่สุดแห่งทุกข์ ไม่มีความขาดตอนแห่งวัฏฏะ ไม่มีอนุปาทาปรินิพพาน เพราะลูกโซ่ที่ซ้อนกันไม่จบย่อมไม่มีที่สิ้นสุด
ถ้าคำอธิบายของเราต้องอ้างอีกคำอธิบายไปเรื่อย ๆ โดยไม่มีจุดจบ นั่นเป็นสัญญาณว่าตั้งต้นผิดตั้งแต่ข้อแรก
ฟังดูเป็นเรื่องไกลตัว แต่ใจความใช้ได้จริง คือความไม่เที่ยงไม่ใช่สิ่งของที่ลอยอยู่ข้างนอกแล้ววิ่งเข้ามาทำให้ของพัง แต่เป็นอาการของสิ่งนั้นเอง ตัวมันเกิดแล้วก็ดับไปตามเหตุปัจจัยอยู่แล้ว
ความต่างนี้เปลี่ยนท่าทีของใจ ถ้าคิดว่าความไม่เที่ยงเป็นศัตรูที่มาจากข้างนอก เราจะใช้ชีวิตแบบตั้งรับและกลัวตลอดเวลา แต่ถ้าเห็นว่าเป็นธรรมดาของสิ่งที่เกิดขึ้น เราจะดูแลสิ่งที่มีอยู่ได้โดยไม่ต้องเกร็ง
อีกข้อหนึ่งคือการไม่เผลอสร้างสิ่งถาวรขึ้นมาใหม่ในคำสอนเรื่องความไม่เที่ยง คนที่ยึดความไม่เที่ยงจนกลายเป็นหลักตายตัวว่าอะไรก็ไม่มีความหมาย ก็เพียงเปลี่ยนสิ่งที่ยึดเท่านั้น ไม่ได้เปลี่ยนความยึด
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
มลทิน ๑๖ อย่างที่ทำให้ใจหมอง จากวัตถูปมสูตร — ผ้าที่สกปรกย้อมสีอะไรก็ไม่สวย ใจที่หมองทำดีอะไรก็ไม่ได้ผลเต็มที่
ปริวารแยกว่าการประชุมตัดสินของสงฆ์เสียได้ ๕ ทาง คือ เสียที่เรื่อง เสียที่การเสนอ เสียที่การประกาศ เสียที่เขตแด…
เทวดาองค์หนึ่งทูลว่า ความเคารพในพระศาสดา พระธรรม พระสงฆ์ และสิกขา ความเป็นผู้ว่าง่าย และความมีมิตรดี ทำให้ภิกษ…
ภิกษุชาวโกสัมพีทะเลาะกันจนไม่ยอมเข้าใจกัน พระพุทธเจ้าไม่ทรงตัดสินว่าใครถูก แต่ทรงถามว่าตอนที่ทะเลาะกันนั้น เมต…