พรหมชาลสูตร: ความเห็นทุกแบบเกิดเพราะผัสสะ
ศึกษาเชิงลึก

พรหมชาลสูตร: ความเห็นทุกแบบเกิดเพราะผัสสะ

ตทปิ ผสฺสปจฺจยา

ท้ายพรหมชาลสูตร พระพุทธเจ้าไม่ได้ตัดสินทิฏฐิ ๖๒ ทีละข้อ แต่ชี้ว่าทุกความเห็นล้วนอาศัยผัสสะ เป็นความดิ้นรนของคนที่ยังมีตัณหา และคนที่ยึดความเห็นเหล่านั้นก็เหมือนปลาที่อยู่ในแห

๘ ข้อ

ในพรหมชาลสูตร สูตรแรกของทีฆนิกาย พระพุทธเจ้าทรงแสดงความเห็นเรื่องอัตตาและโลกของสมณพราหมณ์ในสมัยนั้นไว้ ๖๒ แบบ เช่น เห็นว่าอัตตาและโลกเที่ยง เห็นว่าบางอย่างเที่ยงบางอย่างไม่เที่ยง เห็นว่าโลกมีที่สุดหรือไม่มีที่สุด เห็นว่าตายแล้วขาดสูญ หรือเห็นว่าความสุขในปัจจุบันคือนิพพาน

ที่น่าสนใจคือทรงแสดงด้วยว่าความเห็นเหล่านี้มาจากไหน บางคนทำสมาธิจนระลึกอดีตได้ช่วงหนึ่ง แล้วสรุปเกินกว่าที่ตนเห็น บางคนเป็นนักตรึก นักค้นคิด แล้วพูดตามที่ตนคิดได้ บางคนไม่กล้าตอบอะไรให้ชัด เพราะกลัวพูดผิด กลัวยึดติด หรือกลัวถูกซักถาม

ในตอนสรุป ทรงไล่ซ้ำทุกกลุ่มว่า ความเห็นทั้งหมดนั้นเป็นความรู้สึกของผู้ไม่รู้ไม่เห็น เป็นความหวั่นไหวดิ้นรนของคนที่มีตัณหา ทั้งหมดเกิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย และเว้นผัสสะแล้วก็รู้สึกอะไรไม่ได้ ผู้ที่รู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของผัสสายตนะทั้ง ๖ ย่อมรู้ยิ่งกว่าเจ้าของทิฏฐิทั้งหมดนั้น

หน้านี้ไม่ได้ไล่ทิฏฐิครบ ๖๒ ข้อ แต่เลือกบทเรียนเรื่องที่มาของความเห็น ซึ่งใช้กับความคิดของเราเองได้

  1. ๑

    เห็นจริงแค่บางส่วน แล้วสรุปเกินที่เห็น ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ

    สมณพราหมณ์บางคนเพียรจนจิตตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้ช่วงหนึ่ง แล้วสรุปว่าอัตตาและโลกเที่ยง คงที่ดุจยอดภูเขา สิ่งที่เขาเห็นอาจเป็นประสบการณ์จริง แต่ข้อสรุปกว้างเกินกว่าสิ่งที่เห็น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อจะสรุปเรื่องใหญ่จากประสบการณ์ของตัวเอง เช่น "คนแบบนี้เป็นอย่างนี้ทุกคน" ให้ถามว่า เราเห็นมาจริงกี่ครั้ง และกำลังพูดเกินกว่านั้นหรือเปล่า

  2. ๒

    ความเห็นที่มาจากการคิดเอาเอง ตกฺกี โหติ วิมํสี

    บางคนเป็นนักตรึก นักค้นคิด แล้วกล่าวความเห็นตามปฏิภาณของตนที่ตรึกได้ ค้นคิดได้ พระสูตรจัดความเห็นแบบนี้ไว้เป็นอีกแหล่งหนึ่งของทิฏฐิ คือความคิดที่ฟังมีเหตุผล แต่ไม่ได้มาจากการรู้เห็นจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาเห็นทฤษฎีที่ฟังดูลงตัวในโลกออนไลน์ แยกให้ออกว่า ส่วนไหนคือหลักฐาน ส่วนไหนคือการต่อเหตุผลเอาเอง

  3. ๓

    ตอบไม่ตายตัวเพราะกลัวผิด มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉา

    สมณพราหมณ์พวกหนึ่งไม่รู้ชัดว่าอะไรเป็นกุศลอะไรเป็นอกุศล จึงไม่กล้าตอบ เพราะกลัวพูดเท็จ กลัวความยึดติด หรือกลัวถูกซักไซ้แล้วตอบไม่ได้ เมื่อถูกถามก็พูดวนว่า อย่างนี้ก็ไม่ใช่ อย่างนั้นก็ไม่ใช่ อีกพวกหนึ่งตอบวนเพราะเขลา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าไม่รู้ ให้พูดตรง ๆ ว่า "ยังไม่รู้" ดีกว่าพูดวนจนคนฟังจับอะไรไม่ได้ การยอมรับว่าไม่รู้ก็เป็นความซื่อตรงอย่างหนึ่ง

  4. ๔

    ความเห็นเป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหา ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตํ วิปฺผนฺทิตเมว

    ทรงสรุปทุกกลุ่มว่า ความเห็นเหล่านั้นเป็นความรู้สึกของผู้ไม่รู้ไม่เห็น เป็นความหวั่นไหว เป็นความดิ้นรนของคนที่ยังมีตัณหา ไม่ใช่ความรู้ที่มั่นคงจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าเวลาเราเถียงเพื่อปกป้องความเห็นอย่างร้อนรน มักมีความอยากหรือความกลัวอยู่ข้างหลัง ลองถามว่า ถ้าความเห็นนี้ผิด เรากลัวเสียอะไร

  5. ๕

    เว้นผัสสะแล้ว รู้สึกอะไรไม่ได้ อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ

    ทรงไล่ทีละกลุ่มว่า ความเห็นนั้นเกิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย และที่เจ้าของความเห็นจะรู้สึกได้โดยไม่มีผัสสะนั้น เป็นไปไม่ได้ ทุกทิฏฐิจึงตั้งอยู่บนการกระทบทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกมั่นใจในความเห็นใดมาก ๆ ให้ย้อนดูว่ามันเริ่มจากอะไรที่เราเห็น ได้ยิน หรือคิดถึง ช่องทางที่ข้อมูลเข้ามามีผลต่อความเห็นมากกว่าที่คิด

  6. ๖

    จากเวทนาสู่ตัณหาและทุกข์ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ

    เจ้าของทิฏฐิทั้งหมดถูกต้องแล้ว ๆ ด้วยผัสสายตนะทั้ง ๖ ย่อมเสวยเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาจึงเกิดอุปาทาน ต่อไปถึงภพ ชาติ ชรา มรณะ และความโศก ความทุกข์ทั้งหลาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาเจอข่าวหรือโพสต์ที่ทำให้โกรธทันที ให้หยุดตรงเวทนาก่อน รับรู้ว่า "ตอนนี้รู้สึกไม่พอใจ" ก่อนจะปล่อยให้มันกลายเป็นความเห็นที่ยึดแน่น

  7. ๗

    รู้ชัด แต่ไม่ยึดแม้ความรู้ ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ

    ตถาคตรู้ชัดว่าฐานะแห่งทิฏฐิเหล่านี้ ถือไว้อย่างนั้นแล้วจะมีคติอย่างไร รู้ยิ่งกว่านั้น และไม่ยึดมั่นแม้ความรู้ชัดนั้น เมื่อรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของเวทนาตามเป็นจริง จึงหลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    แม้เรื่องที่เรารู้ดีจริง ๆ ก็พูดได้โดยไม่ต้องใช้มันเป็นอาวุธ รู้แล้ววางไว้เป็นเครื่องมือ ไม่ต้องแบกไว้เป็นตัวตน

  8. ๘

    ปลาที่ผุดอยู่ในแห อนฺโตชาลิกตา

    ชาวประมงผู้ชำนาญทอดแหตาถี่ลงในหนองน้ำเล็ก สัตว์ตัวใหญ่ทุกตัวในหนองนั้นอยู่ในแห จะผุดขึ้นที่ไหนก็ผุดอยู่ในแห ผู้ที่ถือความเห็นเรื่องอดีตและอนาคตทั้งหมดก็ติดอยู่ในข่ายทิฏฐิ ๖๒ นี้ฉันนั้น ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเปลี่ยนจากความเห็นสุดขั้วหนึ่งไปอีกสุดขั้วหนึ่ง อาจเป็นแค่การผุดอยู่ในแหผืนเดิม ทางออกคือเห็นกลไกของความยึด ไม่ใช่แค่เปลี่ยนความเห็น

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เราทุกคนมีความเห็นเรื่องชีวิต เรื่องคน เรื่องโลก และมักรู้สึกว่าความเห็นของตัวเองมาจากเหตุผลล้วน ๆ พรหมชาลสูตรชวนให้มองลึกลงไปว่า ความเห็นหลายอย่างเริ่มจากสิ่งที่เรากระทบ ความรู้สึกชอบไม่ชอบที่ตามมา และความอยากให้โลกเป็นอย่างที่เราสบายใจ

เมื่อเห็นอย่างนี้ เราจะเถียงน้อยลงและฟังมากขึ้น ไม่ใช่เพราะทุกความเห็นถูกเท่ากัน แต่เพราะเห็นว่าการยึดความเห็นแน่นเกินไป ไม่ว่าจะถูกหรือผิด ก็ทำให้ใจร้อนรนได้เหมือนกัน

ข้อนี้ไม่ได้แปลว่าห้ามมีความเห็น พระพุทธเจ้าเองก็ทรงรู้ชัดและแสดงธรรม เพียงแต่ทรงไม่ยึดมั่นแม้ในความรู้ชัดนั้น

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้