ปัฏฐาน: นิวรณ์ชนิดไหนมาด้วยกัน และอะไรหนุนให้นิวรณ์เกิด
ศึกษาเชิงลึก

ปัฏฐาน: นิวรณ์ชนิดไหนมาด้วยกัน และอะไรหนุนให้นิวรณ์เกิด

นีวรณทุกํ

นีวรณทุกะแบ่งธรรมเป็นสองฝ่าย คือธรรมที่เป็นนิวรณ์และธรรมที่ไม่ใช่นิวรณ์ ตัวอย่างในคัมภีร์บอกว่านิวรณ์ไม่ได้มาเดี่ยว กามฉันทะมากับถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชา กุกกุจจะมากับพยาบาท ส่วนความเพลินในความดีของตนก็เป็นอารมณ์ให้นิวรณ์เกิดได้

๖ ข้อ

ในปัฏฐาน พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๔๒ มีหมวดคู่ชื่อนีวรณทุกะ ซึ่งแบ่งธรรมทั้งหมดเป็นสองฝ่าย คือนีวรณธรรม (ธรรมที่เป็นนิวรณ์ เครื่องกั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในความดี) และธรรมที่ไม่ใช่นีวรณธรรม แล้วนำสองฝ่ายนี้ไปไล่กับปัจจัยทีละข้อ นิวรณ์ที่ตัวบทเอ่ยชื่อในหมวดนี้มีกามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจะ กุกกุจจะ วิจิกิจฉา และอวิชชา ต่างจากนิวรณ์ ๕ ที่คุ้นในพระสูตรตรงที่มีอวิชชาเพิ่มเข้ามา และแยกอุทธัจจะกับกุกกุจจะออกจากกัน

ในปฏิจจวาร ตัวบทไล่ให้ดูว่านิวรณ์ใดเกิดโดยอาศัยนิวรณ์ใด เช่น ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์ อาศัยกามฉันทนิวรณ์เกิดขึ้น ส่วนในปัญหาวาร ตัวบทยกตัวอย่างว่าคนทำทาน รักษาศีล หรือทำอุโบสถกรรมแล้วพิจารณา ยินดี เพลิดเพลินยิ่งในกุศลนั้น แล้วทิฏฐิหรือโทมนัสก็เกิดขึ้นได้

หน้านี้เลือกเฉพาะตัวอย่างที่ตัวบทเขียนไว้ชัด ไม่ลงรายละเอียดของการนับวาระ

  1. ๑

    นิวรณ์อาศัยนิวรณ์เกิดขึ้น นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ

    ปฏิจจวารของหมวดนี้เปิดด้วยประโยคว่า นีวรณธรรมอาศัยนีวรณธรรมเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย แล้วต่อด้วยกรณีอื่น เช่น สัมปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยนิวรณ์เกิดขึ้น และนิวรณ์อาศัยขันธ์ที่ไม่ใช่นิวรณ์เกิดขึ้น แปลว่านิวรณ์ทั้งหนุนนิวรณ์ด้วยกัน ทั้งหนุนสภาพอื่นในจิตดวงเดียวกัน และตัวมันเองก็ต้องอาศัยสภาพที่ไม่ใช่นิวรณ์ ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาใจติดขัด ให้ถามว่าตอนนี้มีเครื่องกั้นกี่อย่างพร้อมกัน แทนการมองหาต้นเหตุเพียงข้อเดียว

  2. ๒

    กามฉันทะพาความง่วงและความฟุ้งมาด้วย กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถีนมิทฺธนีวรณํ

    ตัวบทยกว่าถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์ อาศัยกามฉันทนิวรณ์เกิดขึ้น และอีกกลุ่มหนึ่งคืออุทธัจจนิวรณ์กับอวิชชานิวรณ์อาศัยกามฉันทนิวรณ์ ความพอใจในกามจึงไม่ได้มาเดี่ยว อาจมีทั้งความหดหู่ซึมเซา ความฟุ้งซ่าน และความไม่รู้ชัดเกิดร่วมอยู่ด้วย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตตอนเลื่อนดูของในแอปช้อปปิ้งหรือคลิปสั้นนาน ๆ ว่าใจทั้งอยากได้ ทั้งเบลอ ทั้งกระจัดกระจายไปพร้อมกัน การรู้ทันกลุ่มนี้ช่วยให้วางมือถือได้ง่ายขึ้น

  3. ๓

    พยาบาทพาความรำคาญใจมาด้วย พฺยาปาทนีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณํ กุกฺกุจฺจนีวรณํ

    กลุ่มที่อาศัยพยาบาทนิวรณ์มีหลายแบบ บางกลุ่มมีถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชา บางกลุ่มมีกุกกุจจะคือความรำคาญใจเพิ่มเข้ามา ในรายการของปฏิจจวารนี้ กุกกุจจนิวรณ์ปรากฏในกลุ่มที่อาศัยพยาบาทเท่านั้น ไม่ปรากฏในกลุ่มที่อาศัยกามฉันทะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกผิดหรือรำคาญใจกับเรื่องที่ทำไปแล้วซ้ำ ๆ ลองดูว่ามีความขุ่นเคืองต่อตัวเองหรือคนอื่นซ่อนอยู่ด้วยหรือไม่ การเห็นความขุ่นเคืองนั้นมักช่วยให้ความรำคาญใจเบาลง

  4. ๔

    ความสงสัยและความฟุ้งซ่านมีอวิชชาติดมา อุทฺธจฺจนีวรณํ ปฏิจฺจ อวิชฺชานีวรณํ

    ตัวบทยกว่าอุทธัจจนิวรณ์อาศัยวิจิกิจฉานิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์อาศัยอุทธัจจนิวรณ์ ในส่วนที่ว่าด้วยการเกิดโดยไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย ตัวบทก็ยกว่าอวิชชานิวรณ์อาศัยวิจิกิจฉานิวรณ์และอุทธัจจนิวรณ์ ความลังเลและความฟุ้งซ่านจึงมีความไม่รู้ชัดเกิดคู่อยู่เสมอ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาลังเลวนไปวนมา ให้ถามว่าข้อมูลอะไรที่ยังไม่รู้จริง แล้วไปหาข้อมูลนั้นหรือถามผู้รู้ แทนการคิดต่อในความมืด

  5. ๕

    เพลินในความดีของตน ก็เป็นอารมณ์ให้นิวรณ์เกิดได้ ตํ อารพฺภ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ

    ในอารัมมณปัจจัย ตัวบทยกว่าบุคคลทำทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม แล้วพิจารณากุศลนั้น ยินดี เพลิดเพลินยิ่ง เพราะปรารภความยินดีนั้น ทิฏฐิหรือโทมนัสก็เกิดขึ้น ตัวบทยังยกว่าเมื่อยินดีในจักขุหรือขันธ์อื่นที่ไม่ใช่นิวรณ์ ราคะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ หรือโทมนัสก็เกิดขึ้นได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หลังทำความดี ให้ระลึกถึงแล้วยินดีสั้น ๆ พอ ถ้าเริ่มคิดว่าตัวเองดีกว่าคนอื่น หรือขุ่นใจที่คนอื่นไม่ทำอย่างเรา ให้รู้ว่านิวรณ์เข้ามาแล้ว

  6. ๖

    นิวรณ์ขณะก่อนส่งต่อให้นิวรณ์ขณะหลัง ปุริมา ปุริมา นีวรณา

    ในอนันตรปัจจัย ตัวบทกล่าวว่านิวรณ์ที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ที่เกิดหลัง ๆ และในอุปนิสสยปัจจัยแบบปกตูปนิสสยะ นิวรณ์ก็เป็นแรงหนุนแก่นิวรณ์ นิวรณ์ที่ปล่อยให้ต่อเนื่องจึงเปิดทางให้นิวรณ์ขณะถัดไป และที่สะสมไว้ก็เป็นแรงหนุนในวันหลัง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตัดวงจรให้เร็ว เช่น เมื่อรู้ตัวว่าเริ่มหงุดหงิด ให้ลุกไปดื่มน้ำหรือเปลี่ยนท่า แทนการนั่งคิดเรื่องเดิมต่อ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ภาพที่ได้จากหมวดนี้คือนิวรณ์มาเป็นกลุ่ม เวลาอยากได้อะไรมาก ๆ ความง่วงซึม ความฟุ้งซ่าน และความไม่รู้ชัดก็ติดมาด้วยได้ เวลาหงุดหงิด ความรำคาญใจกับสิ่งที่ทำไปแล้วก็มักตามมา การรู้ว่ากลุ่มไหนมาด้วยกันช่วยให้เห็นต้นทางได้เร็วขึ้น

อีกข้อที่ควรจำคือความดีที่ทำไปแล้วไม่ได้คุ้มกันใจโดยอัตโนมัติ ถ้านึกถึงแล้วเพลินจนเกิดความเห็นผิดหรือความขุ่นใจ ความดีนั้นก็กลายเป็นอารมณ์ให้นิวรณ์เกิดได้ สิ่งที่ช่วยได้คือนึกถึงความดีด้วยใจที่ยินดีพอประมาณ แล้ววางลง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

วรุณชาดก: งานที่ควรทำก่อน อย่าเลื่อนไปทำทีหลัง

โย ปุพฺเพ กรณียานิ ปจฺฉา โส กาตุมิจฺฉติ

ผู้ที่เอางานซึ่งควรทำก่อนไปทำทีหลัง ย่อมเดือดร้อนภายหลัง เหมือนมาณพที่นอนหลับก่อนแล้วค่อยรีบหักกิ่งไม้กุ่มสด ๆ…

ปุคคลวรรค (ทสกนิบาต): จะคบ นั่งใกล้ และยกย่องใคร

ทสหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ

ใช้เกณฑ์เดียวคือสัมมัตตะ ๑๐ ตัดสินว่าใครควรคบ ควรนั่งใกล้ ควรบูชา สรรเสริญ และเคารพ แล้วใช้เกณฑ์เดียวกันบอกผลต…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้