ธรรมบท ชราวรรค–โลกวรรค: ตนแลเป็นที่พึ่งของตน
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ธรรมบท ชราวรรค–โลกวรรค: ตนแลเป็นที่พึ่งของตน

อตฺตวคฺโค

คาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๑๑–๑๓ — จะร่าเริงอะไรเมื่อโลกลุกเป็นไฟ ร่างกายเหมือนรูปที่แต่งไว้ คาถานายช่างผู้สร้างเรือน ตั้งตนในทางที่ควรก่อนสอนผู้อื่น ตนเป็นที่พึ่งของตน และมองโลกเหมือนฟองน้ำ

๘ ข้อ

ในธรรมบท ขุททกนิกาย วรรคที่ ๑๑ ถึง ๑๓ ได้แก่ ชราวรรค (ว่าด้วยความแก่) อัตตวรรค (ว่าด้วยตน) และโลกวรรค (ว่าด้วยโลก)

ชราวรรคชวนให้มองร่างกายตามจริงว่าแก่ ผุพัง และเป็นรังของโรค และมีคาถาที่พระพุทธเจ้าตรัสถึงการพบ "นายช่างผู้สร้างเรือน" อัตตวรรคเน้นความรับผิดชอบต่อตนเอง ทั้งการตั้งตนไว้ในทางที่ควรก่อนสอนคนอื่น และความบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์เป็นเรื่องเฉพาะตัว โลกวรรคชวนให้มองโลกอย่างไม่หลงติด

เรื่องเบื้องหลังของคาถา เช่น บุคคลที่เป็นต้นเรื่อง มาจากอรรถกถาธรรมบท หน้านี้ระบุไว้ทุกครั้งที่ยกมา

  1. ๑

    จะร่าเริงอะไรกัน โก นุ หาโส กิมานนฺโท

    จะหัวเราะอะไร จะยินดีอะไร ในเมื่อโลกถูกไฟแผดเผาอยู่เป็นนิตย์ พวกท่านถูกความมืดห่อหุ้มแล้ว ทำไมไม่แสวงหาประทีป อรรถกถาธรรมบทเล่าว่าคาถานี้ตรัสแก่กลุ่มหญิงสหายของนางวิสาขา ที่ดื่มสุราในงานเทศกาลแล้วมาที่วัดในอาการมึนเมา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    คาถานี้ไม่ได้ห้ามหัวเราะ แต่เตือนไม่ให้ความสนุกกลบความจริงของชีวิต เมื่อรู้ตัวว่ากำลังหาความบันเทิงเพื่อหนีเรื่องที่ควรเผชิญ ให้ถามว่า "ประทีป" ของเรื่องนี้คืออะไร

  2. ๒

    ร่างกายเหมือนรูปที่แต่งไว้ ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ

    จงดูร่างกายที่ถูกแต่งให้วิจิตร เป็นกองแผล มีกระดูกค้ำไว้ กระสับกระส่าย คนมากมายหมายปอง แต่ไม่ยั่งยืนมั่นคง รูปนี้คร่ำคร่า เป็นรังของโรค ผุพัง และจะแตกไป เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด อรรถกถาธรรมบทเล่าว่าคาถานี้ตรัสเมื่อนางสิริมา หญิงงามที่ผู้คนหลงใหลเสียชีวิต และไม่มีใครรับร่างของนางไว้แม้จะให้เปล่า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อกังวลกับรูปลักษณ์จนเครียด เช่น ริ้วรอยหรือน้ำหนัก ให้ดูแลสุขภาพตามสมควร แล้วเตือนตัวเองว่าร่างกายเปลี่ยนตามธรรมชาติ คุณค่าของเราไม่ได้อยู่ที่ภาพภายนอก

  3. ๓

    ธรรมของคนดีไม่แก่ สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ

    ราชรถที่วิจิตรยังคร่ำคร่า ร่างกายก็คร่ำคร่า แต่ธรรมของสัตบุรุษไม่คร่ำคร่า คาถาถัดไปกล่าวว่า คนที่สดับน้อยย่อมแก่ไปเหมือนโคถึก เนื้อหนังเจริญ แต่ปัญญาไม่เจริญ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทุกปีที่อายุเพิ่ม ลองถามว่านอกจากอายุและน้ำหนักแล้ว ความรู้ ความอดทน และความใจกว้างของเราเพิ่มขึ้นบ้างไหม

  4. ๔

    พบนายช่างผู้สร้างเรือนแล้ว คหการก ทิฏฺโฐสิ

    เราท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ แสวงหานายช่างผู้สร้างเรือนแต่ไม่พบ การเกิดบ่อย ๆ เป็นทุกข์ นายช่างผู้สร้างเรือน บัดนี้เราพบท่านแล้ว ท่านจะสร้างเรือนไม่ได้อีก ซี่โครงทั้งหมดเราหักแล้ว ยอดเรือนเรารื้อแล้ว จิตถึงธรรมที่ปราศจากสังขาร ถึงความสิ้นตัณหาแล้ว อรรถกถาธรรมบทอธิบายว่า นายช่างคือตัณหา เรือนคืออัตภาพ และคาถานี้เป็นอุทานเมื่อตรัสรู้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นตัวเองสร้างเรื่องเดิมซ้ำ ๆ เช่น หนี้แบบเดิมหรือความขัดแย้งแบบเดิม ให้มองหา "นายช่าง" คือความอยากที่อยู่เบื้องหลัง ถ้าไม่เห็นผู้สร้าง เรือนหลังใหม่ก็จะถูกสร้างขึ้นอีก

  5. ๕

    ตั้งตนในทางที่ควรก่อน แล้วจึงสอนผู้อื่น อตฺตานเมว ปฐมํ ปฏิรูเป นิเวสเย

    พึงตั้งตนไว้ในคุณที่สมควรก่อน แล้วจึงสอนผู้อื่นภายหลัง บัณฑิตจึงไม่มัวหมอง ถ้าทำตนให้ได้อย่างที่สอนคนอื่น ผู้นั้นฝึกตนดีแล้วจึงฝึกคนอื่นได้ เพราะว่ากันว่าตนนั่นแลฝึกได้ยาก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเตือนลูกเรื่องเล่นมือถือ หรือเตือนทีมงานเรื่องเข้าประชุมตรงเวลา ลองดูก่อนว่าเราทำเรื่องนั้นได้แล้วหรือยัง

  6. ๖

    ตนแลเป็นที่พึ่งของตน อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ

    ตนแลเป็นที่พึ่งของตน คนอื่นใครเล่าจะเป็นที่พึ่งได้ เพราะคนที่ฝึกตนดีแล้วย่อมได้ที่พึ่งซึ่งหาได้ยาก ความชั่วที่ตนทำเอง เกิดจากตน ย่อมย่ำยีคนปัญญาทราม เหมือนเพชรย่ำยีแก้วมณีที่เกิดจากหิน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    พึ่งตนไม่ได้แปลว่าห้ามขอความช่วยเหลือ คำแนะนำจากคนอื่นเป็นเหมือนแผนที่ แต่ผู้ที่ต้องเดินและฝึกนิสัยทุกวันคือตัวเราเอง

  7. ๗

    ความบริสุทธิ์เป็นเรื่องเฉพาะตน สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ

    ทำชั่วเองก็เศร้าหมองเอง ไม่ทำชั่วเองก็บริสุทธิ์เอง ความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์เป็นของเฉพาะตน คนหนึ่งทำให้อีกคนบริสุทธิ์แทนไม่ได้ คาถาถัดไปสอนว่า ไม่ควรละประโยชน์ของตนเพราะประโยชน์ของผู้อื่นแม้มาก อรรถกถาธรรมบทอธิบายว่าประโยชน์ของตนในที่นี้หมายถึงการเร่งปฏิบัติธรรม ไม่ได้หมายถึงการเห็นแก่ตัว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    พิธีกรรม เครื่องราง หรือการฝากคนอื่นทำบุญแทน ไม่อาจชำระใจแทนเราได้ สิ่งที่ทำได้คือเลือกการกระทำของตัวเองในวันนี้

  8. ๘

    มองโลกเหมือนฟองน้ำ ยถา ปุพฺพุฬกํ ปสฺเส

    ผู้ที่มองโลกเหมือนมองฟองน้ำ เหมือนมองพยับแดด มัจจุราชย่อมมองไม่เห็น จงมาดูโลกนี้ที่วิจิตรเหมือนราชรถ ซึ่งคนเขลาจมอยู่ แต่ผู้รู้ไม่ข้องติด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเครียดกับกระแสในโซเชียลหรือการเปรียบเทียบกับคนอื่น นึกถึงฟองน้ำที่เกิดแล้วแตก เรื่องที่ร้อนแรงวันนี้มักเลือนไปในไม่กี่วัน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คาถาในสามวรรคนี้เริ่มจากความจริงที่ไม่มีใครหนีพ้น คือร่างกายแก่และแตกดับ แล้วพาไปสู่คำถามว่า ถ้าเป็นเช่นนั้นเราจะพึ่งอะไร คำตอบคือพึ่งตนที่ฝึกดีแล้ว

การพิจารณาความแก่ไม่ได้มีไว้ให้หดหู่ แต่ให้จัดลำดับความสำคัญได้ถูก เมื่อรู้ว่าเวลามีจำกัด เรื่องเล็กที่เคยทำให้ขุ่นใจหลายวันจะดูเล็กลง และเรื่องสำคัญที่ผลัดไว้จะชัดขึ้น

คำว่าตนเป็นที่พึ่งของตนใช้ได้ดีเมื่อรู้สึกว่าชีวิตขึ้นอยู่กับคนอื่นทั้งหมด แต่ถ้ากำลังเผชิญความทุกข์ใจหนักจนรับมือเองไม่ไหว การขอความช่วยเหลือจากคนใกล้ชิดหรือผู้เชี่ยวชาญก็เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลตนเอง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เสลสูตร: ราชาโดยธรรม กับพราหมณ์ผู้ตรวจสอบก่อนเชื่อ

ธมฺมราชา อนุตฺตโร

เสลพราหมณ์ครูของมาณพ ๓๐๐ คน ได้ยินคำว่า "พุทโธ" แล้วไปพิสูจน์ด้วยตนเอง พระพุทธเจ้าตรัสว่าเราเป็นราชาโดยธรรม รู…

อันธกวินทสูตรและอรุณวตีสูตร: อยู่ลำพังก็ได้ อยู่กับหมู่ก็ได้ แต่ต้องมีสติ

อนฺธกวินฺทสุตฺตํ

ท้าวสหัมบดีพรหมแนะว่า ให้เสพที่นั่งที่นอนอันสงัด ถ้าไม่ยินดีในที่นั้น ก็ให้อยู่ในหมู่อย่างสำรวมและมีสติ — และค…

โยธาชีวสูตร: นักรบที่ตายในสนามรบจะไปสวรรค์จริงหรือ

โยธาชีวสุตฺตํ

นายบ้านนักรบอาชีพทูลถามถึงคำสอนของครูรุ่นก่อนว่านักรบที่ถูกฆ่าตายในสงครามจะไปเกิดร่วมกับเทวดาสรชิต พระพุทธเจ้า…

ธัมมสังคณี: สติ สัมปชัญญะ กำลังพิจารณาและกำลังภาวนา

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ

นิกเขปกัณฑ์ไขความว่าความหลงลืมสติคือความไม่ทรงจำ ความเลื่อนลอย ส่วนสติคือความระลึก ความไม่เลื่อนลอย สัมปชัญญะค…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้