โทณปากสูตร: รู้ประมาณในอาหาร
ใช้ในชีวิตประจำวัน

โทณปากสูตร: รู้ประมาณในอาหาร

โทณปากสุตฺตํ

พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยมากจนอึดอัด พระพุทธเจ้าตรัสคาถาว่าผู้มีสติรู้ประมาณในอาหาร เวทนาย่อมเบาบาง แก่ช้า อายุยืน พระราชาให้มาณพท่องคาถานี้ทุกมื้อ จนเสวยน้อยลงและพระวรกายกระปรี้กระเปร่า

๗ ข้อ

ในโทณปากสูตร โกสลสังยุต สังยุตตนิกาย สคาถวรรค พระเจ้าปเสนทิโกศลเคยเสวยพระกระยาหารปริมาณมาก หุงจากข้าวสารหนึ่งโทณะ วันหนึ่งเสวยแล้วทรงอึดอัด หายใจหนัก แล้วเสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า

พระพุทธเจ้าทรงทราบอาการนั้น จึงตรัสคาถาว่า มนุษย์ผู้มีสติอยู่ทุกเมื่อ รู้จักประมาณในโภชนะที่ได้มา ย่อมมีเวทนาเบาบาง แก่ช้า และรักษาอายุได้ยืนนาน

พระราชาทรงให้สุทัสสนมาณพที่ยืนอยู่ด้านหลังเรียนคาถานี้ แล้วกล่าวทุกครั้งที่พระองค์เสวย โดยพระราชทานค่าตอบแทนวันละ ๑๐๐ กหาปณะ ต่อมาพระราชาทรงลดพระกระยาหารลงเป็นลำดับ จนดำรงอยู่ได้ด้วยข้าวสุกไม่เกินหนึ่งทะนาน พระวรกายกระปรี้กระเปร่า และทรงเปล่งอุทานว่า พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์พระองค์ด้วยประโยชน์ทั้งภพนี้และภพหน้า

  1. ๑

    กินมากจนอึดอัด ภุตฺตาวี มหสฺสาสี

    พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยข้าวที่หุงจากข้าวสารหนึ่งโทณะ เสวยเสร็จแล้วทรงอึดอัด หายใจหนัก ในสภาพนั้นเสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตร่างกายหลังมื้ออาหาร ถ้าง่วงหนัก อึดอัด หรือหายใจไม่สะดวกบ่อย ๆ นั่นคือสัญญาณให้ทบทวนปริมาณที่กิน

  2. ๒

    มีสติอยู่ทุกเมื่อ สทา สติมโต

    คาถาเริ่มจากสติ ความรู้ประมาณในอาหารไม่ได้เกิดจากกฎเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการรู้ตัวขณะกิน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในมื้อแรกของวัน ลองกินคำแรก ๆ ช้า ๆ รับรู้รสและความรู้สึกอิ่มที่ค่อย ๆ เกิดขึ้น

  3. ๓

    รู้ประมาณในโภชนะที่ได้มา มตฺตํ ชานโต ลทฺธโภชเน

    ผู้มีสติย่อมรู้จักประมาณในอาหารที่ได้มา ไม่ได้ห้ามกิน และไม่ได้สอนให้อด แต่ให้รู้ว่าเท่าไรจึงพอดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเติมจานที่สอง รอสักครู่แล้วถามตัวเองว่ายังหิวจริง หรือแค่อาหารยังอร่อยอยู่

  4. ๔

    เวทนาเบาบาง แก่ช้า อายุยืน ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา

    คาถากล่าวถึงผลของการรู้ประมาณว่า เวทนาของผู้นั้นย่อมเบาบาง เขาย่อมแก่ช้า รักษาอายุได้ยืนนาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    มองการกินพอดีเป็นการดูแลร่างกายระยะยาว ไม่ใช่การลงโทษตัวเอง ความสบายตัวหลังมื้อที่พอดีคือผลที่เห็นได้ทันที

  5. ๕

    มีผู้เตือนในเวลาที่ต้องใช้ สุทสฺสโน มาณโว

    พระราชาให้สุทัสสนมาณพเรียนคาถาจากพระพุทธเจ้า แล้วกล่าวทุกครั้งที่พระองค์เสวย พร้อมพระราชทานค่าตอบแทนวันละ ๑๐๐ กหาปณะ แสดงว่าพระองค์เห็นคุณค่าของคำเตือนนั้นมาก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตั้งเครื่องเตือนไว้ ณ จุดที่ตัดสินใจจริง เช่น โน้ตเล็ก ๆ บนโต๊ะอาหาร หรือขอให้คนในบ้านช่วยเตือนอย่างเป็นมิตร

  6. ๖

    ค่อย ๆ ลดลงจนพอดี นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสิ

    ต่อมาพระราชาทรงลดพระกระยาหารลงเป็นลำดับ จนดำรงอยู่ได้ด้วยข้าวสุกไม่เกินหนึ่งทะนาน ซึ่งน้อยกว่าเดิมมาก และพระวรกายก็กระปรี้กระเปร่า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าอยากเปลี่ยนนิสัยการกิน ให้เปลี่ยนทีละน้อยจนร่างกายปรับตัวได้ ไม่หักโหม และไม่เปรียบเทียบกับคนอื่น

  7. ๗

    ประโยชน์ทั้งสองทาง อุภเยน วต มํ โส ภควา อตฺเถน อนุกมฺปิ

    พระราชาทรงลูบพระวรกายแล้วเปล่งอุทานว่า พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์พระองค์ด้วยประโยชน์ทั้งสองอย่าง คือประโยชน์ในภพนี้และประโยชน์ในภพหน้า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    การรู้ประมาณในอาหารช่วยทั้งสุขภาพกาย และเป็นการฝึกใจให้ไม่ตามใจความอยาก ทักษะเดียวกันนี้ใช้ได้กับการใช้จ่ายและการใช้หน้าจอด้วย

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้เป็นเรื่องของการกินอย่างมีสติและรู้ประมาณ ไม่ใช่คำแนะนำเรื่องการลดน้ำหนักหรือการอดอาหาร ปริมาณที่พอดีของแต่ละคนต่างกันตามวัย งาน และสุขภาพ ผู้มีโรคประจำตัว ตั้งครรภ์ หรือมีปัญหาเรื่องการกิน ควรปรึกษาแพทย์หรือนักโภชนาการก่อนเปลี่ยนวิธีกิน

จุดที่น่าสนใจคือวิธีของพระราชา พระองค์ไม่ได้อาศัยแรงใจอย่างเดียว แต่จัดให้มีคนเตือนตรงเวลาที่ต้องใช้ คือระหว่างมื้ออาหาร และลดลงทีละน้อยจนเป็นนิสัย

ทุกวันนี้เราอาจใช้วิธีคล้ายกัน เช่น ตั้งใจกินช้าลง วางมือถือระหว่างมื้อ หรือมีข้อความสั้น ๆ เตือนตัวเองไว้ที่โต๊ะอาหาร

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ภัททกาปิลานีเถริยาปทาน: เพื่อนร่วมทางที่เห็นโทษของโลกด้วยกัน

ภทฺทกาปิลานีเถริยาปทานํ

พระภัททากาปิลานีเถรีเล่าถึงการร่วมทางกับผู้ที่ต่อมาเป็นพระมหากัสสปะมาหลายชาติเหมือนเงาตามตัว ตั้งแต่การอนุโมทน…

ให้จากมือที่แทบว่างเปล่า: อปทานของลูกจ้าง ชาวนา และคนหาเช้ากินค่ำ

อปฺปกํปิ กรํ การํ วิปุลํ โหติ ตาทิสุ

อปทานของพระเถระที่คาถาบอกฐานะไว้ชัดว่ายากจน คือ ลูกจ้าง คนเกี่ยวหญ้าขาย ชาวนา คนจัณฑาลผู้ทำตั่งขาย และคนรับจ้า…

กุมภสูตรและพระสูตรในมิจฉัตตวรรค: หม้อที่มีเครื่องรองรับ

จิตฺตสฺส อาธาโร

หม้อที่ไม่มีเครื่องรองรับกลิ้งไปได้ง่าย ที่มีเครื่องรองรับกลิ้งไปได้ยาก จิตก็เช่นกัน และเครื่องรองรับจิตคืออริ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้