อนุสาสิกชาดก: ดีแต่สอนคนอื่น
ข้อปฏิบัติ

อนุสาสิกชาดก: ดีแต่สอนคนอื่น

อนุสาสิกชาตกํ

นกที่คอยเตือนนกอื่นไม่ให้ไปหากินบนทางเกวียน แต่ตัวเองแอบไปกินอยู่ที่นั่นด้วยความละโมบ จนถูกล้อเกวียนทับ สอนเรื่องการทำตามที่ตนสอน และระวังคำเตือนที่มีผลประโยชน์ซ่อนอยู่

๖ ข้อ

ในอนุสาสิกชาดก เอกกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย มีคาถาบทเดียวว่า นางนกสาลิกาตัวใดสั่งสอนนกตัวอื่นอยู่เนือง ๆ แต่ตัวเองเที่ยวไปด้วยความละโมบ นางนกตัวนั้นถูกล้อบด ปีกหักนอนอยู่

เรื่องเล่ามาจากอรรถกถา พระโพธิสัตว์เป็นจ่าฝูงนกในป่าหิมพานต์ นกตัวเมียตัวหนึ่งพบเมล็ดข้าวและถั่วที่หล่นจากเกวียนบนทางใหญ่กลางป่า จึงอยากเก็บไว้กินคนเดียว เลยเตือนฝูงนกว่าทางใหญ่มีอันตราย มีช้าง ม้า และเกวียนเทียมโคดุผ่านไปมา ถ้าบินขึ้นไม่เร็วพอก็อย่าไป ฝูงนกจึงเรียกนางว่า "อนุสาสิกา" คือผู้ชอบสั่งสอน วันหนึ่งนางได้ยินเสียงเกวียนมาเร็ว แต่คิดว่ายังอยู่ไกลจึงกินต่อ เกวียนมาถึงตัวก่อนที่นางจะบินขึ้นทัน

อรรถกถาเล่าว่า พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องนี้โดยปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งที่ติดใจอาหารดีในย่านหนึ่ง จึงเตือนภิกษุณีอื่นว่าย่านนั้นมีช้าง ม้า และสุนัขดุ เพื่อไม่ให้ใครไปแย่งลาภ แต่ตัวเองยังไปบิณฑบาตที่นั่น จนวันหนึ่งถูกแพะดุชนขาหัก

  1. ๑

    สอนคนอื่นอยู่เนือง ๆ ยายญฺญมนุสาสติ

    คาถาเริ่มด้วยภาพของนกที่คอยสั่งสอนนกตัวอื่นอยู่เสมอ การสอนไม่ใช่เรื่องผิด แต่เมื่อสอนบ่อยจนคนอื่นตั้งชื่อให้ว่าผู้ชอบสั่งสอน ก็ควรหันมาดูตัวเองว่าทำตามที่พูดหรือไม่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเตือนใครเรื่องใด ถามตัวเองก่อนว่าเราทำเรื่องนั้นได้แล้วหรือยัง ถ้ายัง ให้พูดแบบชวนกันทำ แทนการสั่งสอน

  2. ๒

    ตัวเองกลับเที่ยวไปด้วยความละโมบ สยํ โลลุปฺปจารินี

    คาถากล่าวว่า ตัวนางเองเที่ยวไปด้วยความละโมบ อรรถกถาอธิบายว่า คือเที่ยวไปตามใจตนเอง ความอยากได้ทำให้นางไม่ทำตามคำเตือนที่ตัวเองพูด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่ากฎที่เราตั้งให้คนอื่น เช่น ลูก น้อง หรือทีมงาน มีข้อไหนที่เรายกเว้นให้ตัวเองบ้าง แล้วเริ่มทำตามเองก่อน

  3. ๓

    ระวังคำเตือนที่มีผลประโยชน์ซ่อนอยู่ อนุสาสิกชาตกํ

    ในอรรถกถา นางนกเตือนฝูงนกเพราะอยากกินเมล็ดข้าวบนทางคนเดียว ภิกษุณีในเรื่องปัจจุบันก็เตือนเพราะกลัวลาภของตนจะเสื่อม คำเตือนที่ฟังดูหวังดีจึงอาจมีผลประโยชน์ส่วนตัวซ่อนอยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีคนบอกว่าอย่าไปลงทุนหรืออย่าไปสมัครงานที่ไหน ลองดูด้วยว่าเขาได้ประโยชน์อะไรจากการที่เราไม่ไป และตรวจสอบข้อมูลเอง

  4. ๔

    อันตรายที่เตือนคนอื่นก็เป็นจริงสำหรับตัวเรา หตา จกฺเกน สาลิกา

    คาถาจบว่า นางนกถูกล้อเกวียนบด อรรถกถาเล่าว่า นางได้ยินเสียงเกวียนแต่คิดว่ายังอยู่ไกล จึงบินขึ้นไม่ทัน อันตรายที่นางใช้ขู่คนอื่นเป็นของจริง และไม่ได้ยกเว้นให้ผู้เตือน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเคยเตือนคนอื่นเรื่องเมาแล้วขับหรือการใช้โทรศัพท์ขณะขับรถ อย่าคิดว่าตัวเองชำนาญพอจะทำได้โดยไม่เป็นไร

  5. ๕

    ผลของการไม่ทำตามที่สอนย่อมปรากฏ สายํ วิปกฺขิกา เสติ

    คาถากล่าวว่า นางนอนอยู่ ปีกกระจัดกระจาย อรรถกถาอธิบายว่า นอนอยู่บนทางใหญ่ ในเรื่องปัจจุบัน ภิกษุณีที่ขาหักถูกหามกลับมา และภิกษุณีอื่นหัวเราะเยาะว่า ชอบสอนคนอื่นแต่ตัวเองกลับไปที่นั่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความน่าเชื่อถือเสียได้ในครั้งเดียวเมื่อคนเห็นว่าเราไม่ทำตามที่พูด การทำให้ดูจึงมีพลังกว่าการพูดซ้ำหลายครั้ง

  6. ๖

    ผู้ใหญ่สอนด้วยการกระทำ อนุสาสิกชาตกํ

    พระพุทธเจ้าตรัสในอรรถกถาว่า ภิกษุณีนั้นเอาแต่สั่งสอนคนอื่น แต่ตนเองไม่ประพฤติ จึงต้องเสวยทุกข์ คำสอนที่ไม่มีการปฏิบัติรองรับจึงไม่ช่วยทั้งผู้ฟังและผู้พูด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าอยากให้ลูกอ่านหนังสือ ให้ลูกเห็นเราอ่าน ถ้าอยากให้ทีมตรงต่อเวลา ให้หัวหน้ามาตรงเวลาก่อน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เรื่องนี้มีสองชั้น ชั้นแรกคือการสอนคนอื่นในสิ่งที่ตัวเองไม่ทำ ซึ่งทำให้คำสอนไม่มีน้ำหนัก ชั้นที่สองลึกกว่า คือคำเตือนของนางนกไม่ได้มาจากความหวังดี แต่มาจากความอยากกันคนอื่นออกไปจากผลประโยชน์ของตน

น่าสังเกตว่าอันตรายที่นางเตือนนั้นมีอยู่จริง ความผิดพลาดของนางคือคิดว่ากฎที่ตั้งให้คนอื่นใช้กับตัวเองไม่ได้ และประมาทว่ายังมีเวลา

ในชีวิตปัจจุบัน พ่อแม่ที่ห้ามลูกเล่นโทรศัพท์แต่ตัวเองก้มหน้าจอตลอด หรือหัวหน้าที่ย้ำเรื่องความปลอดภัยแต่ตัวเองไม่ทำตาม ก็กำลังทำแบบเดียวกัน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ภารทวาชสูตร: พระเจ้าอุเทนถามพระบิณโฑลภารทวาชะ

ภารทฺวาชสุตฺตํ

ภิกษุหนุ่มที่ยังอยู่ในวัยคึกคะนองรักษาพรหมจรรย์ได้ตลอดชีวิตอย่างไร พระบิณโฑลภารทวาชะตอบพระเจ้าอุเทนเป็นสามชั้น…

ปุคคลบัญญัติ: ให้แล้วดูหมิ่น อยู่นานแล้วดูแคลน เชื่อง่าย โลเล และงมงาย

ทตฺวา อวชานาติ

บุคคล ๕ จำพวกในปัญจกนิทเทส: ให้ของแล้วดูแคลนผู้รับ อยู่ร่วมกันสองสามปีแล้วดูแคลน ได้ยินใครชมหรือติก็เชื่อทันที…

โอมสวาท: คำเสียดแทงสิบแบบ และคำชมที่ใช้เป็นคำด่า

โอมสวาเท ปาจิตฺติยํ

พระฉัพพัคคีย์ทะเลาะแล้วด่าเพื่อนภิกษุด้วยกำเนิด ชื่อ ตระกูล งาน โรค รูปร่าง ไปจนถึงคำหยาบ วิภังค์ของสิกขาบทนี้…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้