นฬปานชาดก: รอยเท้าที่ลงไปแต่ไม่มีรอยขึ้นมา
นฬปานชาตกํฝูงวานรพบสระน้ำใหม่กลางป่าแต่ยังไม่ดื่ม รอหัวหน้ามาก่อน หัวหน้าเดินรอบสระแล้วเห็นแต่รอยเท้าที่ลงไป ไม่มีรอยเท้…
ทฬฺหธมฺมชาตกํ
ช้างพังที่เคยรับใช้พระราชาอย่างกล้าหาญ ถูกทอดทิ้งและยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์เมื่อแก่ คาถาเตือนว่าคนพาลคบกันเพียงตราบที่ยังหวังประโยชน์ ผู้ไม่รู้คุณย่อมเสื่อม ผู้รู้คุณย่อมเจริญ ขอทุกคนจงเป็นคนกตัญญู
ในทัฬหธรรมชาดก สัตตกนิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกมีคาถา ๗ บท สามบทแรกเป็นคำรำพันของช้างพังว่า ตนทำงานให้พระเจ้าทัฬหธรรม ทั้งในสงครามและการนำสาร แต่ก็ไม่ทำให้พระองค์พอพระทัยได้ พระราชาคงไม่ทรงทราบความเพียรของตน บัดนี้ตนไม่มีพวกพ้อง ไม่มีที่พึ่ง คงต้องตาย และยังถูกยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์
สี่บทหลังกล่าวว่า คนยังหวังประโยชน์อยู่เพียงใด ก็คบหากันอยู่เพียงนั้น เมื่อประโยชน์หมดไป คนพาลก็ทอดทิ้ง เหมือนกษัตริย์ทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิ ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์แล้วไม่รู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมพินาศ ผู้ที่รู้คุณ ประโยชน์ย่อมเจริญ บทสุดท้ายกล่าวแก่ผู้ที่มาประชุมทั้งหมดว่า ขอทุกคนจงเป็นผู้กตัญญู จะได้อยู่ในสวรรค์ตลอดกาลนาน
รายละเอียดของเรื่องมาจากอรรถกถาชาดก ตามอรรถกถา ช้างพังชื่อโอฏฐิพยาธิเคยได้รับการเลี้ยงดูอย่างดีในยามหนุ่ม แต่เมื่อแก่ พระราชาทรงเรียกยศคืนทั้งหมด ช้างต้องหากินในป่า วันหนึ่งพบพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นอำมาตย์ จึงหมอบรำพันขอให้ช่วย พระโพธิสัตว์ทูลพระราชาด้วยคาถาสี่บทหลัง พระราชาจึงคืนการเลี้ยงดูให้ช้างตามเดิม อรรถกถาเล่าเหตุปรารภว่า ช้างพังภัททวดีของพระเจ้าอุเทนถูกทอดทิ้งเมื่อแก่ พระพุทธเจ้าตรัสกับพระเจ้าอุเทนจนช้างได้รับการเลี้ยงดูเหมือนเดิม
ช้างพังรำพันว่า ตนแบกงานของพระเจ้าทัฬหธรรม กล้าหาญในยามศึก แต่ก็ไม่ทำให้พระองค์พอพระทัยได้ อรรถกถาเล่าว่าช้างเชือกนี้เดินทางนำสารได้วันละร้อยโยชน์ และช่วยในสงคราม
ถ้าเราเป็นคนที่ทำงานหนักเงียบ ๆ อย่ารอให้คนอื่นเห็นเอง บันทึกผลงานไว้ และหาจังหวะเล่าให้หัวหน้าฟังอย่างตรงไปตรงมา
ช้างคิดว่าพระราชาคงไม่ทรงทราบความเพียรของตน และงานที่ทำอย่างดีในสงครามและการนำสาร ความไม่รู้คุณบางครั้งเริ่มจากการไม่รู้ ว่าใครอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของเรา
ถ้าเราเป็นหัวหน้าหรือเจ้าของกิจการ ลองจดชื่อคนที่ช่วยให้งานสำคัญแต่ละชิ้นสำเร็จ แล้วขอบคุณเขาโดยระบุว่าเขาช่วยเรื่องอะไร
ช้างรำพันว่า บัดนี้ตนไม่มีพวกพ้อง ไม่มีที่พึ่ง คงต้องตาย และยังถูกยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์ อรรถกถาเล่าว่าเมื่อแก่ พระราชาเรียกยศคืนทั้งหมด ช้างต้องหาหญ้าและใบไม้ในป่ากินเอง
หมั่นไปเยี่ยมหรือโทรหาญาติผู้ใหญ่ อดีตครู หรืออดีตหัวหน้าที่เคยช่วยเรา โดยเฉพาะเมื่อเขาไม่ได้อยู่ในตำแหน่งที่ให้ประโยชน์อะไรกับเราแล้ว
คนยังหวังประโยชน์อยู่เพียงใด ก็คบหากันอยู่เพียงนั้น เมื่อประโยชน์หมดไป คนพาลก็ทอดทิ้ง เหมือนกษัตริย์ทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิ คาถาเรียกผู้ที่คบกันแบบนี้ว่าคนพาล
สังเกตความสัมพันธ์ของตัวเอง ว่ามีใครบ้างที่เราติดต่อเฉพาะตอนต้องการอะไรจากเขา แล้วลองติดต่อเขาบ้างโดยไม่มีธุระ
ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์ของตนแล้วไม่รู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมพินาศไป อรรถกถาเปรียบว่า ความปรารถนาของผู้ประทุษร้ายมิตรย่อมพินาศ เหมือนเมล็ดพืชที่วางไว้ใกล้ไฟ
เมื่อได้เลื่อนตำแหน่งหรือประสบความสำเร็จ อย่าลืมคนที่เคยช่วยตอนเรายังไม่มีอะไร คนรอบตัวสังเกตเสมอว่าเราปฏิบัติต่อผู้มีพระคุณอย่างไร
ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์แล้วยังรู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมเจริญขึ้น บทสุดท้ายกล่าวแก่ทุกคนที่มาประชุมว่า ขอทุกคนจงเป็นผู้กตัญญู ตามอรรถกถา พระราชาทรงฟังแล้วคืนการเลี้ยงดูให้ช้างตามเดิม
ถ้าที่บ้านมีสัตว์เลี้ยงหรือผู้สูงอายุที่ต้องการการดูแลมากขึ้น วางแผนดูแลเขาในวัยนี้ให้ดีเท่ากับที่เราเคยได้รับจากเขา
ชาดกนี้พูดถึงสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในทุกยุค คนทำงานที่อุทิศตัวมาหลายสิบปีแต่ถูกลืมเมื่อเกษียณ พ่อแม่ที่เลี้ยงลูกมาแต่ถูกปล่อยให้อยู่ลำพังเมื่อแก่ หรือสัตว์เลี้ยงที่ถูกทิ้งเมื่อไม่น่ารักเหมือนตอนเด็ก
บทเรียนมีสองด้าน สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ คือให้จำและตอบแทนผู้ที่เคยช่วยเรา แม้เขาจะไม่มีประโยชน์กับเราแล้ว สำหรับผู้ที่เห็นความไม่เป็นธรรม คือทำอย่างพระโพธิสัตว์ในอรรถกถา ที่ไม่นิ่งเฉย แต่ไปพูดให้ผู้มีอำนาจได้ระลึก
รายละเอียดเรื่องสงครามในคาถามีไว้เพื่อบอกว่าช้างเคยทำงานหนักและเสี่ยงเพียงใด ใจความหลักของชาดกคือความกตัญญู ไม่ใช่การยกย่องการรบ
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
ฝูงวานรพบสระน้ำใหม่กลางป่าแต่ยังไม่ดื่ม รอหัวหน้ามาก่อน หัวหน้าเดินรอบสระแล้วเห็นแต่รอยเท้าที่ลงไป ไม่มีรอยเท้…
วงศ์ของพระอริยะ ๔ ข้อ — พอใจในปัจจัยตามที่ได้ และยินดีในการฝึกตน เป็นความพอที่ทำให้ฝึกต่อได้ยาว
บางคนมีศีล สมาธิ ปัญญาแต่ไม่ชวนใคร บางคนชวนคนอื่นแต่ตัวเองไม่มี บางคนมีเองและชวนคนอื่นด้วย บางคนไม่ทั้งสองอย่า…
พระพุทธเจ้าทรงหยิบใบประดู่ลายไม่กี่ใบ แล้วตรัสว่าสิ่งที่ทรงรู้แต่ไม่ได้บอกมีมากเหมือนใบบนต้น เพราะไม่เป็นประโย…