ทัฬหธรรมชาดก: ช้างแก่ที่ถูกลืมบุญคุณ
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ทัฬหธรรมชาดก: ช้างแก่ที่ถูกลืมบุญคุณ

ทฬฺหธมฺมชาตกํ

ช้างพังที่เคยรับใช้พระราชาอย่างกล้าหาญ ถูกทอดทิ้งและยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์เมื่อแก่ คาถาเตือนว่าคนพาลคบกันเพียงตราบที่ยังหวังประโยชน์ ผู้ไม่รู้คุณย่อมเสื่อม ผู้รู้คุณย่อมเจริญ ขอทุกคนจงเป็นคนกตัญญู

๖ ข้อ

ในทัฬหธรรมชาดก สัตตกนิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกมีคาถา ๗ บท สามบทแรกเป็นคำรำพันของช้างพังว่า ตนทำงานให้พระเจ้าทัฬหธรรม ทั้งในสงครามและการนำสาร แต่ก็ไม่ทำให้พระองค์พอพระทัยได้ พระราชาคงไม่ทรงทราบความเพียรของตน บัดนี้ตนไม่มีพวกพ้อง ไม่มีที่พึ่ง คงต้องตาย และยังถูกยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์

สี่บทหลังกล่าวว่า คนยังหวังประโยชน์อยู่เพียงใด ก็คบหากันอยู่เพียงนั้น เมื่อประโยชน์หมดไป คนพาลก็ทอดทิ้ง เหมือนกษัตริย์ทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิ ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์แล้วไม่รู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมพินาศ ผู้ที่รู้คุณ ประโยชน์ย่อมเจริญ บทสุดท้ายกล่าวแก่ผู้ที่มาประชุมทั้งหมดว่า ขอทุกคนจงเป็นผู้กตัญญู จะได้อยู่ในสวรรค์ตลอดกาลนาน

รายละเอียดของเรื่องมาจากอรรถกถาชาดก ตามอรรถกถา ช้างพังชื่อโอฏฐิพยาธิเคยได้รับการเลี้ยงดูอย่างดีในยามหนุ่ม แต่เมื่อแก่ พระราชาทรงเรียกยศคืนทั้งหมด ช้างต้องหากินในป่า วันหนึ่งพบพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นอำมาตย์ จึงหมอบรำพันขอให้ช่วย พระโพธิสัตว์ทูลพระราชาด้วยคาถาสี่บทหลัง พระราชาจึงคืนการเลี้ยงดูให้ช้างตามเดิม อรรถกถาเล่าเหตุปรารภว่า ช้างพังภัททวดีของพระเจ้าอุเทนถูกทอดทิ้งเมื่อแก่ พระพุทธเจ้าตรัสกับพระเจ้าอุเทนจนช้างได้รับการเลี้ยงดูเหมือนเดิม

  1. ๑

    ทำงานหนักแต่ไม่มีใครเห็น วหนฺตี นาภิราธยึ

    ช้างพังรำพันว่า ตนแบกงานของพระเจ้าทัฬหธรรม กล้าหาญในยามศึก แต่ก็ไม่ทำให้พระองค์พอพระทัยได้ อรรถกถาเล่าว่าช้างเชือกนี้เดินทางนำสารได้วันละร้อยโยชน์ และช่วยในสงคราม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเป็นคนที่ทำงานหนักเงียบ ๆ อย่ารอให้คนอื่นเห็นเอง บันทึกผลงานไว้ และหาจังหวะเล่าให้หัวหน้าฟังอย่างตรงไปตรงมา

  2. ๒

    ผู้มีอำนาจอาจไม่รู้ว่าใครทำอะไรให้ ราชา น ชานาติ

    ช้างคิดว่าพระราชาคงไม่ทรงทราบความเพียรของตน และงานที่ทำอย่างดีในสงครามและการนำสาร ความไม่รู้คุณบางครั้งเริ่มจากการไม่รู้ ว่าใครอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของเรา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเป็นหัวหน้าหรือเจ้าของกิจการ ลองจดชื่อคนที่ช่วยให้งานสำคัญแต่ละชิ้นสำเร็จ แล้วขอบคุณเขาโดยระบุว่าเขาช่วยเรื่องอะไร

  3. ๓

    ถูกทอดทิ้งเมื่อแก่ อพนฺธุ อปรายินี

    ช้างรำพันว่า บัดนี้ตนไม่มีพวกพ้อง ไม่มีที่พึ่ง คงต้องตาย และยังถูกยกให้ช่างหม้อไว้ขนมูลสัตว์ อรรถกถาเล่าว่าเมื่อแก่ พระราชาเรียกยศคืนทั้งหมด ช้างต้องหาหญ้าและใบไม้ในป่ากินเอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หมั่นไปเยี่ยมหรือโทรหาญาติผู้ใหญ่ อดีตครู หรืออดีตหัวหน้าที่เคยช่วยเรา โดยเฉพาะเมื่อเขาไม่ได้อยู่ในตำแหน่งที่ให้ประโยชน์อะไรกับเราแล้ว

  4. ๔

    คบกันเพียงตราบที่ยังหวังประโยชน์ ยาวตาสึสตี โปโส

    คนยังหวังประโยชน์อยู่เพียงใด ก็คบหากันอยู่เพียงนั้น เมื่อประโยชน์หมดไป คนพาลก็ทอดทิ้ง เหมือนกษัตริย์ทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิ คาถาเรียกผู้ที่คบกันแบบนี้ว่าคนพาล

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตความสัมพันธ์ของตัวเอง ว่ามีใครบ้างที่เราติดต่อเฉพาะตอนต้องการอะไรจากเขา แล้วลองติดต่อเขาบ้างโดยไม่มีธุระ

  5. ๕

    ผู้ไม่รู้คุณ ประโยชน์ย่อมพินาศ กตตฺโถ นาวพุชฺฌติ

    ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์ของตนแล้วไม่รู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมพินาศไป อรรถกถาเปรียบว่า ความปรารถนาของผู้ประทุษร้ายมิตรย่อมพินาศ เหมือนเมล็ดพืชที่วางไว้ใกล้ไฟ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้เลื่อนตำแหน่งหรือประสบความสำเร็จ อย่าลืมคนที่เคยช่วยตอนเรายังไม่มีอะไร คนรอบตัวสังเกตเสมอว่าเราปฏิบัติต่อผู้มีพระคุณอย่างไร

  6. ๖

    ผู้รู้คุณ ประโยชน์ย่อมเจริญ สพฺเพ กตญฺญุโน โหถ

    ผู้ที่คนอื่นทำความดีให้ก่อน สำเร็จประโยชน์แล้วยังรู้คุณ ประโยชน์ที่เขาปรารถนาย่อมเจริญขึ้น บทสุดท้ายกล่าวแก่ทุกคนที่มาประชุมว่า ขอทุกคนจงเป็นผู้กตัญญู ตามอรรถกถา พระราชาทรงฟังแล้วคืนการเลี้ยงดูให้ช้างตามเดิม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าที่บ้านมีสัตว์เลี้ยงหรือผู้สูงอายุที่ต้องการการดูแลมากขึ้น วางแผนดูแลเขาในวัยนี้ให้ดีเท่ากับที่เราเคยได้รับจากเขา

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ชาดกนี้พูดถึงสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในทุกยุค คนทำงานที่อุทิศตัวมาหลายสิบปีแต่ถูกลืมเมื่อเกษียณ พ่อแม่ที่เลี้ยงลูกมาแต่ถูกปล่อยให้อยู่ลำพังเมื่อแก่ หรือสัตว์เลี้ยงที่ถูกทิ้งเมื่อไม่น่ารักเหมือนตอนเด็ก

บทเรียนมีสองด้าน สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ คือให้จำและตอบแทนผู้ที่เคยช่วยเรา แม้เขาจะไม่มีประโยชน์กับเราแล้ว สำหรับผู้ที่เห็นความไม่เป็นธรรม คือทำอย่างพระโพธิสัตว์ในอรรถกถา ที่ไม่นิ่งเฉย แต่ไปพูดให้ผู้มีอำนาจได้ระลึก

รายละเอียดเรื่องสงครามในคาถามีไว้เพื่อบอกว่าช้างเคยทำงานหนักและเสี่ยงเพียงใด ใจความหลักของชาดกคือความกตัญญู ไม่ใช่การยกย่องการรบ

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปุคคลบัญญัติ: ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือทั้งสองฝ่าย

อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน

บางคนมีศีล สมาธิ ปัญญาแต่ไม่ชวนใคร บางคนชวนคนอื่นแต่ตัวเองไม่มี บางคนมีเองและชวนคนอื่นด้วย บางคนไม่ทั้งสองอย่า…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้