กีฏาคิริสูตร: บุคคล ๗ จำพวกและการฝึกไปตามลำดับ
ศึกษาเชิงลึก

กีฏาคิริสูตร: บุคคล ๗ จำพวกและการฝึกไปตามลำดับ

กีฏาคิริสุตฺตํ

ภิกษุที่กีฏาคิรีไม่ยอมเลิกฉันในเวลากลางคืน พระพุทธเจ้าทรงสอนว่าสุขเวทนาบางอย่างควรละ บางอย่างควรเจริญ ทรงแสดงบุคคล ๗ จำพวก และตรัสว่าการบรรลุอรหัตผลไม่ได้เกิดทีเดียว แต่เกิดจากการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ

๘ ข้อ

ในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า พระองค์ฉันเว้นการฉันในเวลากลางคืน จึงมีอาพาธน้อย กายเบา มีกำลัง และอยู่ผาสุก ทรงชวนให้ภิกษุทำอย่างนั้นด้วย แต่ภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรีไม่ยอม อ้างว่าฉันเย็น เช้า และกลางวันในเวลาวิกาลแล้วก็ไม่มีโรค จะทิ้งประโยชน์ที่เห็นอยู่ไปหาประโยชน์ข้างหน้าทำไม

พระพุทธเจ้าทรงเรียกมาแล้วอธิบายว่า พระองค์ไม่เคยสอนว่าเวทนาทุกอย่างทำให้อกุศลลดและกุศลเพิ่ม แต่สอนว่าเวทนาบางอย่างทำให้อกุศลเพิ่ม บางอย่างทำให้กุศลเพิ่ม เพราะทรงรู้ชัดอย่างนี้ จึงตรัสให้ละเวทนาบางอย่างและเข้าถึงเวทนาบางอย่าง

จากนั้นทรงแสดงบุคคล ๗ จำพวก ว่าใครไม่ต้องทำกิจด้วยความไม่ประมาทอีก และใครยังต้องทำ แล้วตรัสว่าการบรรลุอรหัตผลไม่ได้เกิดขึ้นในทีแรกทีเดียว แต่เกิดจากการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ ตั้งแต่ศรัทธา การเข้าไปหา การฟังธรรม ไปจนถึงการเห็นแจ้งด้วยปัญญา

  1. ๑

    เมื่อไม่อยากเปลี่ยนเพราะตอนนี้ก็ดีอยู่ อญฺญเตฺรว รตฺติโภชนา ภุญฺชามิ

    พระพุทธเจ้าตรัสว่าพระองค์เว้นการฉันในเวลากลางคืน จึงมีอาพาธน้อย กายเบา มีกำลัง และอยู่ผาสุก ภิกษุที่กีฏาคิรีตอบว่าตนฉันทั้งเย็น เช้า และกลางวันก็ไม่มีโรค ไม่เห็นเหตุที่จะทิ้งประโยชน์ที่เห็นอยู่ไปหาประโยชน์ข้างหน้า ข้อนี้เป็นเรื่องวินัยของภิกษุ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้ยินคำแนะนำที่ดีแต่ขัดความเคยชิน สังเกตว่าเราปฏิเสธเพราะมีเหตุผลจริง หรือเพียงเพราะตอนนี้ยังไม่เดือดร้อน

  2. ๒

    สุขบางอย่างควรละ บางอย่างควรเข้าถึง เอวรูปํ สุขํ เวทนํ ปชหถ

    เมื่อเสวยสุขเวทนาบางอย่าง อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมลง เมื่อเสวยสุขเวทนาอีกอย่าง อกุศลธรรมเสื่อมลง กุศลธรรมเจริญขึ้น ทุกขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนาก็เช่นกัน เพราะพระพุทธเจ้าทรงรู้ชัดด้วยปัญญา จึงตรัสให้ละเวทนาชนิดแรก และเข้าถึงเวทนาชนิดหลัง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หลังทำสิ่งที่ให้ความสุข ถามตัวเองว่ามันทำให้ใจดีขึ้นหรือแย่ลง แล้วใช้คำตอบนั้นตัดสิน แทนการดูแค่ว่าสนุกหรือไม่

  3. ๓

    ใครยังมีกิจที่ต้องทำด้วยความไม่ประมาท อปฺปมาเทน กรณียํ

    พระพุทธเจ้าไม่ได้ตรัสว่าภิกษุทุกรูปมีกิจที่ต้องทำด้วยความไม่ประมาท และไม่ได้ตรัสว่าทุกรูปไม่มี พระอรหันต์ไม่มีกิจนั้นแล้ว เพราะทำเสร็จแล้วและไม่อาจประมาทได้อีก ส่วนพระเสขะยังมีกิจที่ต้องทำ เพราะเมื่อเสพเสนาสนะที่เหมาะ คบกัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เสมอ ก็จะบรรลุประโยชน์สูงสุดได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ไม่ว่าจะก้าวหน้ามาแค่ไหน ถ้ายังไม่ถึงเป้าหมาย ให้ดูแลสามเรื่องนี้ไว้เสมอ คือ สิ่งแวดล้อมที่เหมาะ คนที่คบ และความสมดุลของตัวเอง

  4. ๔

    อุภโตภาควิมุตและปัญญาวิมุต อุภโตภาควิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโต

    อุภโตภาควิมุต คือผู้ถูกต้องวิโมกข์อันสงบที่ก้าวล่วงรูปเป็นอรูปด้วยกาย และสิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา ปัญญาวิมุต คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์เหล่านั้น แต่สิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา ทั้งสองไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยความไม่ประมาทอีก ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เข้าใจว่าปลายทางเดียวกันไปถึงได้ทั้งผู้ที่ผ่านสมาธิระดับลึกและผู้ที่ไม่ได้ผ่าน ไม่จำเป็นต้องกังวลว่าต้องได้ฌานสูง ๆ ก่อนจึงเริ่มใช้ปัญญาได้

  5. ๕

    กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ และสัทธาวิมุต กายสกฺขี ทิฏฺฐิปฺปตฺโต สทฺธาวิมุตฺโต

    กายสักขี คือผู้ถูกต้องวิโมกข์เหล่านั้นด้วยกาย และสิ้นอาสวะบางส่วน ทิฏฐิปัตตะ คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ สิ้นอาสวะบางส่วน และเห็นแจ้งธรรมที่พระตถาคตประกาศด้วยปัญญา สัทธาวิมุต คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ สิ้นอาสวะบางส่วน และมีศรัทธาตั้งมั่น มีรากลึกในพระตถาคต ทั้งสามยังมีกิจที่ต้องทำ อรรถกถาอธิบายว่าบุคคลกลุ่มนี้คือพระอริยะตั้งแต่โสดาปัตติผลจนถึงอรหัตมรรค ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าตัวเองเข้าหาธรรมะผ่านอะไรเป็นหลัก ความสงบ ความเข้าใจ หรือความศรัทธา แล้วเสริมด้านที่ยังอ่อนไปพร้อมกัน

  6. ๖

    ธัมมานุสารีและสัทธานุสารี ธมฺมานุสารี สทฺธานุสารี

    ธัมมานุสารี คือผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ แต่พิจารณาธรรมที่พระตถาคตประกาศด้วยปัญญาจนทนต่อการพิจารณา และมีอินทรีย์ คือ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา สัทธานุสารี คือผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ แต่มีศรัทธาและความรักในพระตถาคตพอประมาณ และมีอินทรีย์ ๕ เช่นกัน ทั้งสองยังมีกิจที่ต้องทำ อรรถกถาอธิบายว่าคือผู้อยู่ในโสดาปัตติมรรค ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    บางคนเริ่มจากการใคร่ครวญเหตุผล บางคนเริ่มจากความเลื่อมใส ทั้งสองแบบเป็นจุดเริ่มที่ใช้ได้ อย่าดูแคลนทางของคนอื่น

  7. ๗

    ไม่บรรลุทีเดียว แต่ฝึกไปตามลำดับ อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา

    พระพุทธเจ้าตรัสว่า การบรรลุอรหัตผลไม่ได้มีได้ในทีแรกทีเดียว แต่มีได้ด้วยการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ คือ มีศรัทธาแล้วเข้าไปหา นั่งใกล้ เงี่ยโสตฟังธรรม ทรงจำธรรม พิจารณาเนื้อความ ธรรมทนต่อการเพ่งพิสูจน์ เกิดฉันทะ อุตสาหะ ไตร่ตรอง เพียรพยายาม แล้วจึงทำให้แจ้งปรมัตถสัจด้วยกายและเห็นแจ้งด้วยปัญญา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าอยากเข้าใจเรื่องใดอย่างลึกซึ้ง แบ่งเป็นขั้น ฟัง จด ทบทวน ทดลองใช้ แล้วค่อยประเมิน ไม่คาดหวังว่าอ่านครั้งเดียวจะเข้าใจทั้งหมด

  8. ๘

    เพียรแม้เหลือแต่หนัง เอ็น กระดูก กามํ ตโจ จ นหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ

    สาวกผู้มีศรัทธาย่อมรู้ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นศาสดา เราเป็นสาวก และตั้งใจว่า แม้หนัง เอ็น กระดูกจะเหลืออยู่ เนื้อและเลือดจะเหือดแห้งไป ก็จะไม่หยุดความเพียรจนกว่าจะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยกำลังของบุรุษ สาวกเช่นนี้หวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือความเป็นพระอนาคามี ข้อนี้เป็นสำนวนแสดงความตั้งใจแน่วแน่ ไม่ใช่คำแนะนำให้ทำร้ายสุขภาพของตน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตั้งใจแน่วแน่กับเป้าหมายที่มีคุณค่า แต่ให้ความเพียรมาจากความมั่นคงของใจ ไม่ใช่การอดนอนหรือฝืนร่างกายจนป่วย

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เรื่องการฉันกลางคืนเป็นวินัยของภิกษุ คฤหัสถ์ไม่ได้ถูกกำหนดให้ต้องทำตาม แต่ท่าทีของภิกษุกีฏาคิรีเป็นสิ่งที่เราทุกคนมีได้ คือ "ตอนนี้ก็ดีอยู่แล้ว จะเปลี่ยนทำไม" พระพุทธเจ้าตอบด้วยหลักที่ใช้ได้กว้าง ความสุขบางอย่างพาไปในทางดี บางอย่างพาไปในทางเสื่อม ต้องแยกให้ออก ไม่ใช่รับหรือปฏิเสธความสุขทั้งหมด

บุคคล ๗ จำพวกเป็นแผนที่สำหรับเข้าใจว่าผู้ปฏิบัติมีหลายแบบ บางคนก้าวหน้าด้วยศรัทธาเป็นหลัก บางคนด้วยปัญญา บางคนผ่านสมาธิระดับลึก ไม่จำเป็นต้องจัดตัวเองหรือคนอื่นเข้าช่องใดช่องหนึ่ง

ข้อที่ใช้ได้ทันทีคือเรื่องการฝึกไปตามลำดับ ความเข้าใจลึก ๆ ไม่เกิดจากการฟังครั้งเดียว แต่เกิดจากการเข้าไปฟัง จำ พิจารณา ลงมือ และทำต่อเนื่อง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

มหาจุนทสูตร: นักศึกษาธรรมกับนักเพ่งฌาน อย่าดูแคลนกัน

มหาจุนฺทสุตฺตํ

พระมหาจุนทะเตือนว่าภิกษุผู้ประกอบธรรมกับภิกษุผู้เพ่งฌานไม่ควรดูแคลนกัน แต่ควรสรรเสริญกัน เพราะผู้ถูกต้องอมตธาต…

เหมกมาณวกปัญหานิทเทส: พ้นจากคำเล่าต่อ มาดูที่ใจที่ติด

เหมกมาณวกปญฺหานิทฺเทโส

คำอธิบายปัญหาของเหมกะในจูฬนิทเทส ว่าคำสอนที่เล่าสืบกันมามีต้นทางอย่างไร ทำไมจึงทำให้ความคิดงอกงาม สิ่งที่รักใน…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้