มูลยมก: รากมีน้อย แต่สิ่งที่งอกจากรากมีมาก
มูลยมกํคัมภีร์ยมกเปิดด้วยคำถามว่า ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ แล้วถามกลับว่ากุศลมูลทั้งหมดเป็นกุศลหรือ คำตอ…
กีฏาคิริสุตฺตํ
ภิกษุที่กีฏาคิรีไม่ยอมเลิกฉันในเวลากลางคืน พระพุทธเจ้าทรงสอนว่าสุขเวทนาบางอย่างควรละ บางอย่างควรเจริญ ทรงแสดงบุคคล ๗ จำพวก และตรัสว่าการบรรลุอรหัตผลไม่ได้เกิดทีเดียว แต่เกิดจากการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ
ในกีฏาคิริสูตร มัชฌิมนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า พระองค์ฉันเว้นการฉันในเวลากลางคืน จึงมีอาพาธน้อย กายเบา มีกำลัง และอยู่ผาสุก ทรงชวนให้ภิกษุทำอย่างนั้นด้วย แต่ภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรีไม่ยอม อ้างว่าฉันเย็น เช้า และกลางวันในเวลาวิกาลแล้วก็ไม่มีโรค จะทิ้งประโยชน์ที่เห็นอยู่ไปหาประโยชน์ข้างหน้าทำไม
พระพุทธเจ้าทรงเรียกมาแล้วอธิบายว่า พระองค์ไม่เคยสอนว่าเวทนาทุกอย่างทำให้อกุศลลดและกุศลเพิ่ม แต่สอนว่าเวทนาบางอย่างทำให้อกุศลเพิ่ม บางอย่างทำให้กุศลเพิ่ม เพราะทรงรู้ชัดอย่างนี้ จึงตรัสให้ละเวทนาบางอย่างและเข้าถึงเวทนาบางอย่าง
จากนั้นทรงแสดงบุคคล ๗ จำพวก ว่าใครไม่ต้องทำกิจด้วยความไม่ประมาทอีก และใครยังต้องทำ แล้วตรัสว่าการบรรลุอรหัตผลไม่ได้เกิดขึ้นในทีแรกทีเดียว แต่เกิดจากการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ ตั้งแต่ศรัทธา การเข้าไปหา การฟังธรรม ไปจนถึงการเห็นแจ้งด้วยปัญญา
พระพุทธเจ้าตรัสว่าพระองค์เว้นการฉันในเวลากลางคืน จึงมีอาพาธน้อย กายเบา มีกำลัง และอยู่ผาสุก ภิกษุที่กีฏาคิรีตอบว่าตนฉันทั้งเย็น เช้า และกลางวันก็ไม่มีโรค ไม่เห็นเหตุที่จะทิ้งประโยชน์ที่เห็นอยู่ไปหาประโยชน์ข้างหน้า ข้อนี้เป็นเรื่องวินัยของภิกษุ
เมื่อได้ยินคำแนะนำที่ดีแต่ขัดความเคยชิน สังเกตว่าเราปฏิเสธเพราะมีเหตุผลจริง หรือเพียงเพราะตอนนี้ยังไม่เดือดร้อน
เมื่อเสวยสุขเวทนาบางอย่าง อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมลง เมื่อเสวยสุขเวทนาอีกอย่าง อกุศลธรรมเสื่อมลง กุศลธรรมเจริญขึ้น ทุกขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนาก็เช่นกัน เพราะพระพุทธเจ้าทรงรู้ชัดด้วยปัญญา จึงตรัสให้ละเวทนาชนิดแรก และเข้าถึงเวทนาชนิดหลัง
หลังทำสิ่งที่ให้ความสุข ถามตัวเองว่ามันทำให้ใจดีขึ้นหรือแย่ลง แล้วใช้คำตอบนั้นตัดสิน แทนการดูแค่ว่าสนุกหรือไม่
พระพุทธเจ้าไม่ได้ตรัสว่าภิกษุทุกรูปมีกิจที่ต้องทำด้วยความไม่ประมาท และไม่ได้ตรัสว่าทุกรูปไม่มี พระอรหันต์ไม่มีกิจนั้นแล้ว เพราะทำเสร็จแล้วและไม่อาจประมาทได้อีก ส่วนพระเสขะยังมีกิจที่ต้องทำ เพราะเมื่อเสพเสนาสนะที่เหมาะ คบกัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เสมอ ก็จะบรรลุประโยชน์สูงสุดได้
ไม่ว่าจะก้าวหน้ามาแค่ไหน ถ้ายังไม่ถึงเป้าหมาย ให้ดูแลสามเรื่องนี้ไว้เสมอ คือ สิ่งแวดล้อมที่เหมาะ คนที่คบ และความสมดุลของตัวเอง
อุภโตภาควิมุต คือผู้ถูกต้องวิโมกข์อันสงบที่ก้าวล่วงรูปเป็นอรูปด้วยกาย และสิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา ปัญญาวิมุต คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์เหล่านั้น แต่สิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา ทั้งสองไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยความไม่ประมาทอีก ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
เข้าใจว่าปลายทางเดียวกันไปถึงได้ทั้งผู้ที่ผ่านสมาธิระดับลึกและผู้ที่ไม่ได้ผ่าน ไม่จำเป็นต้องกังวลว่าต้องได้ฌานสูง ๆ ก่อนจึงเริ่มใช้ปัญญาได้
กายสักขี คือผู้ถูกต้องวิโมกข์เหล่านั้นด้วยกาย และสิ้นอาสวะบางส่วน ทิฏฐิปัตตะ คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ สิ้นอาสวะบางส่วน และเห็นแจ้งธรรมที่พระตถาคตประกาศด้วยปัญญา สัทธาวิมุต คือผู้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ สิ้นอาสวะบางส่วน และมีศรัทธาตั้งมั่น มีรากลึกในพระตถาคต ทั้งสามยังมีกิจที่ต้องทำ อรรถกถาอธิบายว่าบุคคลกลุ่มนี้คือพระอริยะตั้งแต่โสดาปัตติผลจนถึงอรหัตมรรค ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
สังเกตว่าตัวเองเข้าหาธรรมะผ่านอะไรเป็นหลัก ความสงบ ความเข้าใจ หรือความศรัทธา แล้วเสริมด้านที่ยังอ่อนไปพร้อมกัน
ธัมมานุสารี คือผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ แต่พิจารณาธรรมที่พระตถาคตประกาศด้วยปัญญาจนทนต่อการพิจารณา และมีอินทรีย์ คือ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา สัทธานุสารี คือผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ แต่มีศรัทธาและความรักในพระตถาคตพอประมาณ และมีอินทรีย์ ๕ เช่นกัน ทั้งสองยังมีกิจที่ต้องทำ อรรถกถาอธิบายว่าคือผู้อยู่ในโสดาปัตติมรรค ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
บางคนเริ่มจากการใคร่ครวญเหตุผล บางคนเริ่มจากความเลื่อมใส ทั้งสองแบบเป็นจุดเริ่มที่ใช้ได้ อย่าดูแคลนทางของคนอื่น
พระพุทธเจ้าตรัสว่า การบรรลุอรหัตผลไม่ได้มีได้ในทีแรกทีเดียว แต่มีได้ด้วยการศึกษา การทำ และการปฏิบัติไปตามลำดับ คือ มีศรัทธาแล้วเข้าไปหา นั่งใกล้ เงี่ยโสตฟังธรรม ทรงจำธรรม พิจารณาเนื้อความ ธรรมทนต่อการเพ่งพิสูจน์ เกิดฉันทะ อุตสาหะ ไตร่ตรอง เพียรพยายาม แล้วจึงทำให้แจ้งปรมัตถสัจด้วยกายและเห็นแจ้งด้วยปัญญา
ถ้าอยากเข้าใจเรื่องใดอย่างลึกซึ้ง แบ่งเป็นขั้น ฟัง จด ทบทวน ทดลองใช้ แล้วค่อยประเมิน ไม่คาดหวังว่าอ่านครั้งเดียวจะเข้าใจทั้งหมด
สาวกผู้มีศรัทธาย่อมรู้ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นศาสดา เราเป็นสาวก และตั้งใจว่า แม้หนัง เอ็น กระดูกจะเหลืออยู่ เนื้อและเลือดจะเหือดแห้งไป ก็จะไม่หยุดความเพียรจนกว่าจะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยกำลังของบุรุษ สาวกเช่นนี้หวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือความเป็นพระอนาคามี ข้อนี้เป็นสำนวนแสดงความตั้งใจแน่วแน่ ไม่ใช่คำแนะนำให้ทำร้ายสุขภาพของตน
ตั้งใจแน่วแน่กับเป้าหมายที่มีคุณค่า แต่ให้ความเพียรมาจากความมั่นคงของใจ ไม่ใช่การอดนอนหรือฝืนร่างกายจนป่วย
เรื่องการฉันกลางคืนเป็นวินัยของภิกษุ คฤหัสถ์ไม่ได้ถูกกำหนดให้ต้องทำตาม แต่ท่าทีของภิกษุกีฏาคิรีเป็นสิ่งที่เราทุกคนมีได้ คือ "ตอนนี้ก็ดีอยู่แล้ว จะเปลี่ยนทำไม" พระพุทธเจ้าตอบด้วยหลักที่ใช้ได้กว้าง ความสุขบางอย่างพาไปในทางดี บางอย่างพาไปในทางเสื่อม ต้องแยกให้ออก ไม่ใช่รับหรือปฏิเสธความสุขทั้งหมด
บุคคล ๗ จำพวกเป็นแผนที่สำหรับเข้าใจว่าผู้ปฏิบัติมีหลายแบบ บางคนก้าวหน้าด้วยศรัทธาเป็นหลัก บางคนด้วยปัญญา บางคนผ่านสมาธิระดับลึก ไม่จำเป็นต้องจัดตัวเองหรือคนอื่นเข้าช่องใดช่องหนึ่ง
ข้อที่ใช้ได้ทันทีคือเรื่องการฝึกไปตามลำดับ ความเข้าใจลึก ๆ ไม่เกิดจากการฟังครั้งเดียว แต่เกิดจากการเข้าไปฟัง จำ พิจารณา ลงมือ และทำต่อเนื่อง
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
คัมภีร์ยมกเปิดด้วยคำถามว่า ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ แล้วถามกลับว่ากุศลมูลทั้งหมดเป็นกุศลหรือ คำตอ…
ฝูงวานรพบสระน้ำใหม่กลางป่าแต่ยังไม่ดื่ม รอหัวหน้ามาก่อน หัวหน้าเดินรอบสระแล้วเห็นแต่รอยเท้าที่ลงไป ไม่มีรอยเท้…
พระมหาจุนทะเตือนว่าภิกษุผู้ประกอบธรรมกับภิกษุผู้เพ่งฌานไม่ควรดูแคลนกัน แต่ควรสรรเสริญกัน เพราะผู้ถูกต้องอมตธาต…
คำอธิบายปัญหาของเหมกะในจูฬนิทเทส ว่าคำสอนที่เล่าสืบกันมามีต้นทางอย่างไร ทำไมจึงทำให้ความคิดงอกงาม สิ่งที่รักใน…