มรรคกถาและวิราคกถา: ทางที่คลายจากคู่ผิดของมันเอง
วิราโค มคฺโค วิมุตฺติ ผลํปฏิสัมภิทามรรคอธิบายว่าองค์มรรคแต่ละข้อเป็นทั้งทางและเหตุ มีหน้าที่ของตัวเอง และคลายออกจากคู่ผิดของมัน เช่น สั…
ตญฺจ มคฺคํ สมารูโฬฺห
สุนักขัตตะตั้งใจติพระพุทธเจ้า แต่กลับพูดชมโดยไม่รู้ตัว — แล้วทรงแสดงคติ ๕ ด้วยอุปมาคนเดินทางสายเดียวไปสู่หลุมถ่านเพลิง ต้นไม้ ปราสาท และสระน้ำใส ทางที่เราเดินอยู่ย่อมบอกได้ว่าจะไปถึงที่ใด
ในมหาสีหนาทสูตร มัชฌิมนิกาย สุนักขัตตลิจฉวีบุตรซึ่งเพิ่งหลีกไปจากธรรมวินัย พูดในที่ประชุมที่เมืองเวสาลีว่า พระสมณโคดมไม่มีธรรมอันยิ่งของมนุษย์ สอนธรรมที่คิดเอาเองด้วยการตรึกตรอง แต่ธรรมนั้นใครทำตามก็ย่อมถึงความสิ้นทุกข์ได้ ท่านพระสารีบุตรนำความมากราบทูล
พระพุทธเจ้าตรัสว่า สุนักขัตตะพูดเพราะความโกรธ คิดจะติ แต่กลับกล่าวคุณของตถาคต เพราะการที่ธรรมพาผู้ปฏิบัติไปถึงความสิ้นทุกข์ได้นั้นคือคุณโดยแท้ จากนั้นทรงแสดงคุณธรรมของพระองค์ที่สุนักขัตตะมองไม่เห็น ทั้งกำลังของตถาคต ๑๐ เวสารัชชธรรม ๔ บริษัท ๘ กำเนิด ๔ และคติ ๕ พร้อมอุปมาคนเดินทาง
ช่วงท้ายทรงเล่าการบำเพ็ญทุกรกิริยาในอดีต และความเห็นของสมณพราหมณ์ที่ถือว่าความบริสุทธิ์มีได้ด้วยอาหาร ด้วยการเวียนเกิด หรือด้วยการบูชาไฟ แล้วตรัสว่าวิธีเหล่านั้นไม่ได้พาไปถึงปัญญาอันประเสริฐ ท่านพระนาคสมาละซึ่งถวายงานพัดอยู่ขนลุกด้วยความปีติ พระพุทธเจ้าจึงให้ชื่อธรรมบรรยายนี้ว่า โลมหังสนปริยาย
สุนักขัตตะพูดเพราะความโกรธ ตั้งใจจะติ แต่ในคำติมีประโยคว่าธรรมที่ทรงแสดงพาผู้ทำตามไปถึงความสิ้นทุกข์ได้ พระพุทธเจ้าตรัสว่า ข้อนี้แหละคือคุณของตถาคต ผู้ติจึงกลายเป็นผู้ชมโดยไม่รู้ตัว
เมื่อถูกวิจารณ์อย่างรุนแรง ให้แยกอารมณ์ของผู้พูดออกจากเนื้อความ แล้วดูว่าในนั้นมีข้อเท็จจริงอะไร บางครั้งมันยืนยันสิ่งที่เราทำถูกอยู่แล้ว
คติ ๕ คือ นรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ และเทวดา พระพุทธเจ้าตรัสว่าทรงรู้ทั้งตัวคติ ทางที่ไปสู่คตินั้น และข้อปฏิบัติที่พาไปถึง และทรงรู้นิพพานกับทางที่ไปสู่นิพพานด้วย
มองการกระทำเป็นทาง ไม่ใช่เหตุการณ์เดี่ยว ๆ เช่น การโกหกครั้งเล็ก ๆ ที่ทำซ้ำคือการเดินไปทางหนึ่ง การให้อภัยที่ทำซ้ำคือการเดินไปอีกทางหนึ่ง
หลุมถ่านเพลิงลึกกว่าชั่วคน เต็มด้วยถ่านที่ไม่มีเปลวไม่มีควัน ชายคนหนึ่งร้อน เหนื่อย หิวกระหาย เดินมาตามทางสายเดียวที่มุ่งไปหาหลุมนั้น คนตาดีเห็นแล้วบอกได้ว่าเขาจะมาถึงหลุมนี้ และต่อมาก็เห็นเขาตกลงไปจริง ทรงเปรียบกับผู้ที่เดินทางไปสู่นรก และหลุมคูถกับผู้ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน
ถ้าคนรอบตัวที่หวังดีหลายคนเตือนตรงกันว่าทางที่เราเดินอยู่อันตราย ให้ฟังเหมือนฟังคนตาดีที่มองเห็นปลายทางชัดกว่าเรา
ต้นไม้บนที่ไม่เสมอ ใบบาง เงาโปร่ง คนที่ไปถึงยังทุกข์มาก เปรียบกับเปรตวิสัย ต้นไม้บนที่เสมอ ใบหนา เงาทึบ คนที่ไปถึงสุขมาก เปรียบกับมนุษย์ ปราสาทมีเรือนยอดปิดมิดชิดและบัลลังก์ปูลาดอย่างดี คนที่ไปถึงสุขล้วน เปรียบกับสวรรค์ ทุกอุปมาเริ่มจากคนร้อนและเหนื่อยคนเดียวกัน ต่างกันที่ทางที่เดิน
จุดเริ่มต้นของทุกคนอาจเหนื่อยพอ ๆ กัน สิ่งที่เลือกได้คือทางที่จะเดินต่อ ให้เลือกทางที่พาไปสู่ที่พักจริง ไม่ใช่แค่ที่หลบแดดชั่วคราว
สระน้ำใส สะอาด เย็น มีท่าลงดี ใกล้ ๆ มีราวป่าทึบ คนที่ร้อนและเหนื่อยเดินมาถึง ลงอาบและดื่มจนหายร้อนหายเหนื่อย แล้วขึ้นไปนั่งหรือนอนในราวป่า เสวยสุขล้วน ทรงเปรียบกับผู้ปฏิบัติจนทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ที่ไม่มีอาสวะ
ความสุขที่ปลายทางธรรมไม่ใช่การได้ของเพิ่ม แต่คือการที่ความร้อนรนในใจดับลง ลองสังเกตช่วงเวลาที่ใจเย็นลงจริง ๆ ว่ามันมาจากการได้หรือการวาง
ทรงเล่าว่าเคยบำเพ็ญทุกรกิริยาหลายแบบ รวมถึงลดอาหารจนร่างกายซูบผอมอย่างยิ่ง แต่ไม่ได้บรรลุธรรมอันยิ่ง เพราะไม่ได้บรรลุปัญญาอันประเสริฐที่นำออกจากทุกข์ ส่วนความเห็นว่าความบริสุทธิ์มีได้ด้วยอาหาร ด้วยการเวียนเกิด หรือด้วยการบูชาไฟ ก็ทรงปฏิเสธเช่นกัน พระสูตรเล่าเรื่องนี้เพื่อบอกว่าทางนั้นไม่ได้ผล ไม่ใช่เพื่อให้ทำตาม
ระวังความเชื่อว่ายิ่งทรมานตัวเองมากยิ่งดีขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการอดอาหาร การทำงานจนพัง หรือการลงโทษตัวเอง สิ่งที่เปลี่ยนชีวิตคือความเข้าใจ ไม่ใช่ความเจ็บปวด
บางพวกเห็นว่าคนหนุ่มมีปัญญาเฉียบแหลม แต่เมื่ออายุแปดสิบเก้าสิบก็ย่อมเสื่อม พระพุทธเจ้าตรัสว่าไม่ควรเห็นอย่างนั้น ขณะนั้นพระองค์มีพระชนมายุแปดสิบแล้ว และตรัสว่าแม้ต้องหามพระองค์ไปด้วยเตียงน้อย ปัญญาอันเฉียบแหลมของตถาคตก็ไม่เปลี่ยนไป ข้อนี้ตรัสถึงพระองค์เอง
อย่าตัดสินผู้สูงอายุว่าคิดไม่ทันแล้วเพียงเพราะตัวเลขอายุ และสำหรับตัวเราเอง การฝึกสติและการเรียนรู้ไม่มีวันหมดอายุ
หัวใจที่ใช้ได้ทันทีของพระสูตรนี้คืออุปมาคนเดินทาง คนที่ตาดีมองเห็นว่าใครกำลังเดินบนทางสายเดียวมุ่งไปทางไหน ก็บอกได้ล่วงหน้าว่าเขาจะไปถึงที่ใด ชีวิตของเราก็เช่นกัน นิสัยที่ทำซ้ำทุกวันคือทางที่เรากำลังเดินอยู่ ผลที่ปลายทางไม่ได้มาแบบสุ่ม
จึงควรถามตัวเองเป็นระยะว่า ถ้าเดินแบบนี้ต่อไปอีกห้าปี จะไปถึงหลุมถ่านเพลิง ใต้ต้นไม้เงาโปร่ง หรือริมสระน้ำใส คำถามนี้ช่วยให้เปลี่ยนทางได้ตั้งแต่ยังเดินไม่ไกล
เรื่องสุนักขัตตะยังสอนว่า คำพูดของคนที่กำลังโกรธมักบอกความจริงบางอย่างที่เขาเองไม่ได้ตั้งใจ ฟังให้ดีแล้วอาจพบว่าคำติบางคำคือคำยืนยันว่าเรามาถูกทาง
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
ปฏิสัมภิทามรรคอธิบายว่าองค์มรรคแต่ละข้อเป็นทั้งทางและเหตุ มีหน้าที่ของตัวเอง และคลายออกจากคู่ผิดของมัน เช่น สั…
พระราชาเสียพนันสะกาแก่ปุณณกยักษ์ วิธุรบัณฑิตยังตอบความจริงแม้คำตอบนั้นทำให้ตนต้องถูกพาไป ใช้เวลาสามวันสั่งสอนค…
โสณะกับนันทะสองพี่น้องบวชพร้อมพ่อแม่และช่วยกันดูแลท่าน เมื่อน้องชายทำตามใจตนจนถูกพี่ห้าม ก็กลับมาขอขมาพร้อมพระ…
นกพิราบ งู สุนัขจิ้งจอก หมี และดาบส ต่างรักษาอุโบสถด้วยเหตุผลของตัวเอง คือเพื่อไม่ให้ความรักผูกพัน ความโกรธ คว…