ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทส: เมื่อถูกใส่ร้าย และเมื่ออยากอวด
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทส: เมื่อถูกใส่ร้าย และเมื่ออยากอวด

ทุฏฺฐฏฺฐกสุตฺตนิทฺเทโส

คำอธิบายทุฏฐัฏฐกสูตรในมหานิทเทส ว่าคนถูกดึงเข้าไปในคำกล่าวหาได้สองทาง คือเป็นผู้ทำจริง หรือโกรธโต้ตอบ แยกศีลกับวัตร แจกแจงสิ่งที่คนชอบอวดโดยไม่มีใครถาม สันติสามระดับ และความถือตัวหลายแบบ

๗ ข้อ

ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทสเป็นส่วนหนึ่งของมหานิทเทส ขุททกนิกาย ซึ่งเป็นคัมภีร์อธิบายความแบบอรรถกถาที่อยู่ในพระไตรปิฎกเอง ทำหน้าที่อธิบายคาถาในอัฏฐกวรรค สุตตนิบาต ทีละคำ บทนี้อธิบายทุฏฐัฏฐกสูตร ซึ่งขึ้นต้นว่า "เดียรถีย์บางพวกมีใจชั่ว ย่อมติเตียนโดยแท้ แม้ชนเหล่าอื่นเข้าใจว่าจริง ก็ติเตียนตาม แต่มุนีย่อมไม่เข้าถึงวาทะติเตียนที่เกิดแล้ว"

นิทเทสระบุว่าคำติเตียนนี้คือคำไม่จริงที่ใส่ร้ายพระพุทธเจ้าและภิกษุสงฆ์ และกล่าวถึงเดียรถีย์ที่คิดว่า เมื่อฆ่านางปริพาชิกาชื่อสุนทรีแล้วประกาศโทษของสมณศากยบุตร จะได้ลาภยศกลับคืนมา แต่ความเสื่อมยศกลับย้อนมาถึงพวกเขาเอง

จากนั้นนิทเทสไล่อธิบายคำสำคัญในคาถาที่เหลือ เช่น ศีลกับวัตรต่างกันอย่างไร การอวดตนโดยไม่มีใครถามมีอะไรบ้าง สันติมีกี่ระดับ มารยาและมานะคืออะไร และทำไมผู้ที่ไม่มีกิเลสเครื่องเข้าถึงจึงไม่มีใครติเตียนได้

  1. ๑

    ใจร้ายติเตียน คนเชื่อตามก็ติเตียนด้วย วทนฺติ เว ทุฏฺฐมนาปิ เอเก

    นิทเทสอธิบายว่าผู้ติเตียนมีสองกลุ่ม กลุ่มแรกมีใจถูกโทสะกระทบ มีใจอาฆาต จึงกล่าวติเตียนด้วยคำไม่จริง กลุ่มที่สองไม่ได้มีใจร้ายเอง แต่เชื่อถือกลุ่มแรก เข้าใจว่าจริง สำคัญว่าแท้ จึงติเตียนตาม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนแชร์ข่าวกล่าวหาใคร ถามตัวเองว่ากำลังเป็นกลุ่มที่สองอยู่หรือไม่ คือเชื่อเพราะใครเป็นคนพูด ไม่ใช่เพราะรู้เอง

  2. ๒

    ถูกดึงเข้าไปในคำกล่าวหาได้สองทาง วาทญฺจ ชาตํ มุนิ โน อุเปติ

    นิทเทสอธิบายว่าคนเข้าถึงวาทะติเตียนด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือเป็นผู้กระทำสิ่งนั้นจริง หรือเมื่อถูกว่าแล้วโกรธ ขัดเคือง โต้ตอบ แสดงความโกรธเพื่อยืนยันว่าตนไม่ได้ทำ มุนีไม่เข้าถึงทั้งสองทาง คือไม่ได้ทำ และเมื่อถูกว่าก็ไม่โกรธ ไม่โต้ตอบด้วยความเคือง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อถูกกล่าวหาผิด ๆ ชี้แจงข้อเท็จจริงได้ แต่สังเกตว่ากำลังชี้แจงด้วยความโกรธหรือไม่ เพราะความโกรธที่แสดงออกทำให้เราถูกดึงเข้าไปในเรื่องนั้นเต็มตัว

  3. ๓

    ศีลกับวัตรไม่ใช่สิ่งเดียวกัน โย อตฺตโน สีลวตานิ ชนฺตุ

    คาถาต่อไปกล่าวถึงผู้ที่บอกศีลและวัตรของตน นิทเทสจึงอธิบายก่อนว่า ความสำรวมในสิกขาบทเป็นศีล การสมาทานถือปฏิบัติเป็นวัตร บางอย่างเป็นทั้งศีลและวัตร บางอย่างเป็นวัตรแต่ไม่ใช่ศีล เช่น ธุดงค์ ๘ ข้อ อย่างการถืออยู่ป่า ถือบิณฑบาต ถือผ้าบังสุกุล หรือการตั้งใจเพียรว่าจะไม่ลุกจากที่นั่งจนกว่าจิตจะหลุดพ้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    แยกให้ออกว่าอะไรคือหลักที่ต้องรักษา เช่น ไม่ทำร้าย ไม่โกง ไม่โกหก และอะไรคือข้อปฏิบัติเสริมที่เราเลือกถือเอง ข้อเสริมมีประโยชน์ แต่ไม่ใช่เครื่องวัดว่าใครดีกว่าใคร

  4. ๔

    อวดตนโดยไม่มีใครถาม อนริยธมฺมํ กุสลา ตมาหุ

    คาถาว่าผู้ที่ไม่มีใครถาม แต่บอกศีลและวัตรของตนแก่ผู้อื่น ผู้ฉลาดกล่าวว่าไม่มีอริยธรรม นิทเทสแจกแจงสิ่งที่คนอวดไว้ยาว ตั้งแต่ศีล วัตร ชาติ ตระกูล รูปร่าง ทรัพย์ หน้าที่การงาน วิชาความรู้ การศึกษา ปฏิภาณ ชื่อเสียง ลาภ การทรงจำพระสูตรพระวินัย การถือธุดงค์ ไปจนถึงการได้ฌานและสมาบัติ ส่วนภิกษุผู้สงบไม่อวดในศีลว่า "เราเป็นอย่างนี้" ผู้ฉลาดจึงกล่าวว่าท่านมีอริยธรรม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตบทสนทนาหรือโพสต์ของตัวเองสักวัน ว่ามีกี่ครั้งที่เล่าความดีหรือความสำเร็จโดยไม่มีใครถาม ไม่ต้องห้ามตัวเองเด็ดขาด แต่ให้รู้ทันแรงอยากให้คนเห็น

  5. ๕

    สันติสามระดับ ตนฺนิสฺสิโต กุปฺปปฏิจฺจสนฺตึ

    คาถาว่าเจ้าทิฏฐิอาศัยสันติที่กำเริบได้ นิทเทสแยกสันติเป็น ๓ อย่าง คือสันติโดยส่วนเดียว ได้แก่นิพพาน สันติโดยองค์นั้น ๆ ได้แก่ความสงบเฉพาะส่วนในฌานแต่ละขั้น เช่น ในปฐมฌานนิวรณ์สงบ และสันติโดยสมมติ ได้แก่ความสงบที่ได้จากทิฏฐิ ซึ่งคาถานี้หมายถึงอย่างหลัง ความสงบแบบนี้ปรุงแต่งขึ้น ไม่เที่ยง และกำเริบได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความสบายใจที่ได้จากการมีคำตอบสำเร็จรูป หรือจากการอยู่ในกลุ่มที่คิดเหมือนกัน เป็นความสงบที่เปราะบาง ถูกแย้งนิดเดียวก็สั่น ลองสังเกตว่าความสงบของเราพึ่งพาอะไรอยู่

  6. ๖

    มารยาและมานะหลายชั้น มายญฺจ มานญฺจ ปหาย โธโน

    นิทเทสอธิบายว่ามารยาคือการทำชั่วแล้วตั้งใจปกปิดว่า "อย่าให้ใครรู้" ทั้งทางกาย วาจา ใจ ส่วนมานะแจกแจงไว้ตั้งแต่ ๑ ถึง ๑๐ แบบ เช่น ถือตัวว่าดีกว่า เสมอ หรือเลวกว่าเขา ถือตัวเพราะลาภ ยศ สรรเสริญ สุข และแม้ความรู้สึกต่ำต้อยเพราะเสื่อมลาภหรือถูกนินทา ก็นับเป็นความถือตัวแบบหนึ่ง ผู้มีปัญญาซึ่งนิทเทสเรียกว่าโธนะ คือปัญญาที่ชำระล้างกิเลส ละทั้งมารยาและมานะได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกด้อยเพราะถูกตำหนิหรือเสียโอกาส ให้รู้ว่านั่นก็เป็นมานะเหมือนกัน ไม่ใช่ความถ่อมตน การเลิกเปรียบเทียบจึงช่วยได้ทั้งตอนรู้สึกเหนือกว่าและตอนรู้สึกด้อยกว่า

  7. ๗

    ไม่มีสิ่งที่ยึด จึงไม่มีช่องให้ติ อตฺตํ นิรตฺตํ น หิ ตสฺส อตฺถิ

    คาถาสุดท้ายว่าผู้มีกิเลสเครื่องเข้าถึงย่อมเข้าถึงวาทะติเตียน ส่วนผู้ไม่มี ใครจะติเตียนด้วยอะไรได้ นิทเทสอธิบายว่ากิเลสเครื่องเข้าถึงมีสองอย่าง คือตัณหาและทิฏฐิ และว่าผู้ใดมีสิ่งที่ยึดไว้ ผู้นั้นก็มีสิ่งที่ต้องปล่อย พระอรหันต์ก้าวพ้นทั้งการยึดและการปล่อยแล้ว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ยิ่งยึดภาพลักษณ์ ตำแหน่ง หรือความเห็นไว้มาก ก็ยิ่งมีจุดให้คนอื่นกระทบได้มาก ลองถามว่าคำวิจารณ์ครั้งนี้เจ็บเพราะมันจริง หรือเพราะมันแตะสิ่งที่เรายึดไว้

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

นิทเทสบทนี้เป็นเหมือนคู่มือรับมือคำกล่าวหาและคำชม ข้อที่ใช้ได้ทันทีคือการแยกว่าเราถูกดึงเข้าไปในเรื่องด้วยทางไหน ถ้าเราไม่ได้ทำ สิ่งที่เหลือให้ระวังคือความโกรธที่อยากโต้ตอบ

อีกด้านหนึ่งคือการอวด รายการยาวในนิทเทสทำให้เห็นว่าเรื่องที่คนอวดได้มีตั้งแต่ตระกูล ทรัพย์ การศึกษา ไปจนถึงความดีและผลการปฏิบัติธรรม ยิ่งเป็นเรื่องดีงาม ยิ่งอวดได้โดยไม่รู้ตัว

การชี้แจงข้อเท็จจริงเมื่อถูกกล่าวหาผิดยังทำได้และบางครั้งจำเป็น หลักของนิทเทสไม่ได้ให้เงียบทุกกรณี แต่ให้ชี้แจงโดยไม่ให้ความโกรธเป็นผู้พูดแทน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้