บารมี ๑๐: ธรรมเครื่องบ่มโพธิญาณ
หลักธรรมพื้นฐาน

บารมี ๑๐: ธรรมเครื่องบ่มโพธิญาณ

ทส ปารมี

ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา อุเบกขา ธรรม ๑๐ ข้อที่สุเมธดาบสค้นพบ พร้อมอุปมาประจำแต่ละข้อ เช่น หม้อน้ำที่คว่ำลง จามรีรักษาขนหาง และแผ่นดินที่รับทุกสิ่ง

๗ ข้อ

ในพุทธวงศ์ ขุททกนิกาย ตอนทีปังกรพุทธวงศ์ หลังจากสุเมธดาบสได้รับพยากรณ์จากพระทีปังกรพุทธเจ้าแล้ว ท่านนั่งพิจารณาว่า ธรรมอะไรบ้างที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า แล้วค้นพบทีละข้อจนครบสิบ คือ ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา และอุเบกขา

ทุกข้อมีรูปแบบเดียวกัน คือเห็นว่าพระพุทธเจ้าในอดีตทรงบำเพ็ญมา จึงเตือนตนให้ยึดข้อนั้นให้มั่น แล้วมีอุปมาประจำข้อ เมื่อครบสิบข้อ ท่านสรุปว่าธรรมเครื่องบ่มโพธิญาณมีเพียงเท่านี้ ไม่มียิ่งกว่านี้

ส่วนจริยาปิฎก ขุททกนิกาย รวบรวมเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงเล่าถึงการบำเพ็ญบารมีในชาติก่อน ๆ เป็นคาถาสั้น ๆ มีหมวดทานบารมี ศีลบารมี แล้วตามด้วยเรื่องของบารมีที่เหลือบางข้อ โดยไม่ได้ยกตัวอย่างครบทุกข้อ

  1. ๑

    ทานและศีล: หม้อน้ำที่คว่ำ และจามรีรักษาขนหาง ทานปารมี · สีลปารมี

    ทานบารมีให้ยาจกทั้งชั้นต่ำ ปานกลาง และชั้นสูง อย่าให้เหลือ เหมือนหม้อที่เต็มด้วยน้ำ เมื่อคว่ำลงน้ำย่อมไหลออกหมด ศีลบารมีให้รักษาศีลในกาลทั้งปวง เหมือนจามรีที่ขนหางไปติดอยู่ ยอมตายตรงนั้นดีกว่าทำให้ขนหางเสียหาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาช่วยใคร ให้ด้วยใจที่ไม่เลือกว่าเขาเป็นคนสำคัญหรือไม่ และเลือกศีลข้อหนึ่งที่มักหละหลวม แล้วถนอมไว้เหมือนของมีค่าที่ยอมเสียอย่างอื่นก่อน

  2. ๒

    เนกขัมมะและปัญญา: นักโทษในเรือนจำ และภิกษุบิณฑบาต เนกฺขมฺมปารมี · ปญฺญาปารมี

    เนกขัมมบารมีให้เห็นภพทั้งปวงเหมือนเรือนจำ แล้วมุ่งออก เหมือนคนที่ถูกขังมานานย่อมไม่ยินดีในเรือนจำ มีแต่แสวงหาทางพ้น ปัญญาบารมีให้สอบถามผู้มีปัญญาตลอดเวลา เหมือนภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไม่เว้นตระกูลต่ำ กลาง สูง ย่อมได้อาหารพอเลี้ยงชีวิต

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตสิ่งที่ผูกมัดใจจนไม่เป็นอิสระ แล้วลดลงทีละน้อย และหัดถามคนรอบตัวทุกระดับ ไม่ใช่เฉพาะผู้มีตำแหน่ง เพราะความรู้ดี ๆ มาจากได้ทุกที่

  3. ๓

    วิริยะและขันติ: ราชสีห์ และแผ่นดิน วีริยปารมี · ขนฺติปารมี

    วิริยบารมีให้ประคองความเพียรให้มั่นทุกภพ เหมือนราชสีห์มีความเพียรไม่ย่อหย่อน ทั้งในที่นั่ง ที่ยืน และที่เดิน ขันติบารมีให้อดทนต่อคำยกย่องและคำดูหมิ่นทั้งปวง เหมือนแผ่นดินที่รับสิ่งที่เขาทิ้งลงทุกอย่าง ทั้งสะอาดและไม่สะอาด โดยไม่ยินดียินร้าย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทำงานสำคัญต่อเนื่องแม้วันที่ไม่มีใครเห็น และเมื่อได้รับคำชมหรือคำติ ลองรับไว้อย่างเดียวกัน คือฟัง พิจารณา แล้ววางลง ไม่ลอยไปกับคำชม ไม่จมไปกับคำติ

  4. ๔

    สัจจะและอธิษฐาน: ดาวประกายพฤกษ์ และภูเขาหิน สจฺจปารมี · อธิฏฺฐานปารมี

    สัจจบารมีให้ไม่หลีกออกจากแนวแห่งสัจจะ เหมือนดาวประกายพฤกษ์ที่ไม่ออกนอกทางเดินของตน ไม่ว่าฤดูใดปีใด อธิษฐานบารมีให้ไม่หวั่นไหวในสิ่งที่ตั้งใจไว้ เหมือนภูเขาหินที่ลมแรงพัดอย่างไรก็ตั้งอยู่ที่เดิม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนรับปากใคร ถามตัวเองก่อนว่าทำได้จริงไหม เมื่อรับแล้วให้ทำให้ได้ และตั้งเป้าหมายสำคัญไว้ไม่กี่ข้อ แล้วยืนหยัดเมื่อมีสิ่งยั่วยุหรือคำพูดให้ถอยมาปะทะ

  5. ๕

    เมตตาและอุเบกขา: น้ำ และตราชั่ง เมตฺตาปารมี · อุเปกฺขาปารมี

    เมตตาบารมีให้เจริญเมตตาเสมอกัน ทั้งในผู้ที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ เหมือนน้ำที่ให้ความเย็นและชำระล้างธุลีเสมอกันทั้งแก่คนดีและคนชั่ว อุเบกขาบารมีให้มีใจเที่ยงตรงดังตราชั่งทั้งในสุขและทุกข์ เหมือนแผ่นดินวางเฉยต่อสิ่งที่ทิ้งลงมา ปราศจากทั้งความโกรธและความยินดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ฝึกให้ความสุภาพกับคนที่ไม่มีประโยชน์อะไรกับเรา เท่ากับคนที่มีประโยชน์ และเมื่อชีวิตขึ้นลง ลองนึกภาพตราชั่งที่คืนสู่จุดสมดุล ไม่เอียงค้างไปข้างใดข้างหนึ่ง

  6. ๖

    มีเพียงสิบข้อนี้ ให้ตั้งมั่น เย ธมฺมา โพธิปาจนา

    เมื่อค้นครบสิบข้อ สุเมธดาบสสรุปว่า ธรรมอันเป็นเครื่องบ่มโพธิญาณมีอยู่ในโลกเพียงเท่านี้ ไม่มียิ่งกว่านี้ แล้วเตือนตนให้ตั้งมั่นในธรรมนั้น ท้ายจริยาปิฎกก็กล่าวสอดคล้องกันว่า เมื่อให้ทานที่ควรให้ บำเพ็ญศีล เนกขัมมะ สอบถามบัณฑิต ทำความเพียร ขันติ อธิษฐาน สัจจะ เมตตา และมีจิตเสมอในลาภและเสื่อมลาภ จึงบรรลุโพธิญาณ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ไม่ต้องหาสูตรสำเร็จใหม่ ๆ ตลอดเวลา คุณธรรมพื้นฐานที่รู้จักอยู่แล้วเพียงพอ สิ่งที่ขาดมักเป็นการทำให้สม่ำเสมอ

  7. ๗

    เห็นความเกียจคร้านเป็นภัย โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา

    ตอนจบจริยาปิฎกมีคำสอนว่า จงเห็นความเกียจคร้านเป็นภัย เห็นการปรารภความเพียรเป็นทางเกษม จงเห็นความวิวาทเป็นภัย เห็นความไม่วิวาทเป็นทางเกษมแล้วพูดจาอ่อนหวานสมัครสมานกัน และจงเห็นความประมาทเป็นภัย แล้วเจริญมรรคมีองค์แปด นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้สึกอยากผัดวันหรืออยากเถียงให้ชนะ ให้ถามตัวเองว่ากำลังเดินเข้าหาภัยหรือทางปลอดภัย แล้วเลือกทางที่เบาและสงบกว่า

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

บารมีในพระไตรปิฎกเป็นเส้นทางของพระโพธิสัตว์ผู้มุ่งเป็นพระพุทธเจ้า ซึ่งยาวนานเกินกว่าชีวิตหนึ่ง แต่คุณธรรมทั้งสิบข้อเป็นเรื่องที่คนธรรมดาฝึกได้ทุกวัน ในขนาดที่เหมาะกับชีวิตของตน

วิธีที่ใช้ได้จริงคือเลือกทีละข้อเป็น "ข้อของสัปดาห์" เช่น สัปดาห์นี้ฝึกสัจจะ คือทำตามที่พูดไว้ทุกเรื่อง แม้เรื่องเล็ก สัปดาห์หน้าฝึกขันติ คือไม่ตอบโต้ทันทีเมื่อถูกวิจารณ์ จำอุปมาของข้อนั้นไว้เป็นภาพเตือนใจ

อุปมาหลายข้อเตือนเรื่องความสม่ำเสมอ ดาวประกายพฤกษ์ไม่ออกนอกทาง ภูเขาหินไม่ไหวตามลม แผ่นดินรับทั้งของสะอาดและไม่สะอาด คุณธรรมที่แท้จึงไม่ใช่ทำเฉพาะวันที่อารมณ์ดี

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปุณณิยสูตร: ผู้ฟังแบบไหนทำให้ผู้สอนอยากสอน

ตถาคตํ ธมฺมเทสนา ปฏิภาติ

พระปุณณิยะทูลถามว่าทำไมบางครั้งพระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมได้แจ่มแจ้ง บางครั้งไม่ พระองค์ตรัสว่าขึ้นอยู่กับผู้ฟัง ๑…

สมาปันโนอัสสาเทติกถา: ติดใจฌานขณะอยู่ในฌานได้หรือ

สมาปนฺโน อสฺสาเทติกถา

กลุ่มกถาท้ายวรรคที่ ๑๓ ถามว่าผู้อยู่ในฌานยินดีในฌานนั้นขณะเดียวกันได้หรือ มีความยินดีในสิ่งที่ไม่ชอบใจหรือ และ…

หัตถกสูตร: คืนหนาวบนที่ลาดใบไม้ ก็ยังหลับเป็นสุข

เย จ ปน โลเก สุขํ เสนฺติ อหํ เตสํ อญฺญตโร

ในคืนฤดูหนาวที่พื้นแข็ง ใบไม้บาง และลมเย็นพัด พระพุทธเจ้าตรัสว่าทรงหลับเป็นสุข แล้วทรงย้อนถามว่า คนที่นอนในเรื…

เถรคาถาเรื่องมานะและความโกรธ: ลดตัวลง ใจก็มั่นคง

ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส

คาถาของพระเถระเจ็ดรูปเรื่องความถือตัวและความโกรธ ตั้งแต่การถ่อมตนเมื่อคนอื่นยกตน มานะที่หลอกให้ใจไม่ตั้งมั่น ค…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้