พระสูตรที่นิยมสวด

ปฐมพุทธภาสิตคาถา

ปฐมพุทฺธภาสิตคาถา

คาถาที่ถือกันว่าเป็นพุทธอุทานครั้งแรกหลังตรัสรู้ เปรียบตัณหาเป็นนายช่างที่สร้างเรือนคือภพชาติขึ้นมาครั้งแล้วครั้งเล่า

โอกาสที่ใช้สวด

สวดในวันวิสาขบูชาและในโอกาสที่ระลึกถึงการตรัสรู้ และใช้ทบทวนก่อนนั่งภาวนาเพื่อเตือนว่ากำลังดูอะไรอยู่

เป็นบทสั้น สวดจบได้ในหนึ่งนาที

ความเป็นมา

คาถาสองบทนี้อยู่ในชราวรรคของธรรมบท และตามที่เล่าสืบกันมาถือว่าเป็นคำที่พระพุทธเจ้าทรงเปล่งออกมาหลังตรัสรู้ใหม่ ๆ

ภาพเปรียบคือเรือนหลังหนึ่ง เรือนคืออัตภาพหรือการเกิดครั้งแล้วครั้งเล่า นายช่างผู้สร้างเรือนคือตัณหา ซี่โครงเรือนคือกิเลสอื่น ๆ และยอดเรือนคืออวิชชา ตลอดสังสารวัฏอันยาวนาน พระองค์ทรงตามหาว่าใครเป็นคนสร้าง จนเมื่อทรงเห็นแล้วก็ตรัสกับนายช่างนั้นตรง ๆ ว่าเห็นแล้ว จะสร้างอีกไม่ได้

บทนี้ไม่ได้ชวนให้เกลียดการมีชีวิต แต่ชี้ตัวสาเหตุของการวนซ้ำ คือความอยากที่ไม่เคยพอ เมื่อเห็นตัวสาเหตุได้ การก่อรอบใหม่ก็หยุด

คำบาลี

อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ อะเนกะชาติสังสารัง สันธาวิสสัง อะนิพพิสัง เราแล่นไปในสงสารหลายชาติ ยังไม่พบสิ่งที่ตามหา
คหการกํ คเวสนฺโต ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ คะหะการะกัง คะเวสันโต ทุกขา ชาติ ปุนัปปุนัง ขณะเที่ยวหานายช่างผู้สร้างเรือน การเกิดบ่อย ๆ ล้วนเป็นทุกข์
คหการก ทิฏฺโฐสิ ปุน เคหํ น กาหสิ คะหะการะกะ ทิฏโฐสิ ปุนะ เคหัง นะ กาหะสิ นายช่างเรือนเอ๋ย บัดนี้เราเห็นท่านแล้ว ท่านจะสร้างเรือนอีกไม่ได้
สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา คหกูฏํ วิสงฺขตํ สัพพา เต ผาสุกา ภัคคา คะหะกูฏัง วิสังขะตัง ซี่โครงเรือนของท่าน เราหักหมดแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อแล้ว
วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา วิสังขาระคะตัง จิตตัง ตัณหานัง ขะยะมัชฌะคา จิตของเราถึงสภาพที่ไม่มีการปรุงแต่ง เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาแล้ว