กถาวัตถุ: คัมภีร์โต้วาทะ กับคำถามว่าบุคคลมีอยู่จริงหรือ
ศึกษาเชิงลึก

กถาวัตถุ: คัมภีร์โต้วาทะ กับคำถามว่าบุคคลมีอยู่จริงหรือ

กถาวตฺถุ

กถาวัตถุบันทึกการโต้วาทะเพื่อชำระความเห็นที่คลาดเคลื่อนทีละประเด็น กถาแรกถามว่า "บุคคล" หาได้โดยปรมัตถ์หรือไม่ แล้วใช้คำถามต่อเนื่องจนเห็นว่าบุคคลเป็นคำเรียกที่อาศัยขันธ์

๖ ข้อ

กถาวัตถุเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๕ ในพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ คือ ธัมมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก และปัฏฐาน อยู่ในพระไตรปิฎกเล่ม ๓๗ เนื้อหาเป็นการโต้วาทะระหว่างฝ่ายสกวาที (ฝ่ายของตน คือฝ่ายเถรวาท) กับฝ่ายปรวาที (ฝ่ายที่เห็นต่าง) แบ่งเป็น ๒๓ วรรค ครอบคลุมหลายเรื่อง เช่น บุคคล ความเสื่อมของพระอรหันต์ อดีตและอนาคต กรรม และภพภูมิ

ตามอรรถกถาและตำนาน กถาวัตถุเกี่ยวเนื่องกับการสังคายนาครั้งที่ ๓ ในสมัยพระเจ้าอโศก โดยพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระแสดงขยายหัวข้อเพื่อชำระความเห็นที่คลาดเคลื่อนในเวลานั้น อรรถกถายังระบุว่าความเห็นแต่ละข้อเป็นของนิกายใด เช่น ความเห็นว่ามีบุคคลโดยปรมัตถ์เป็นของนิกายวัชชีปุตตกะและสัมมิติยะ รายละเอียดเหล่านี้มาจากอรรถกถา ไม่ได้อยู่ในตัวคัมภีร์

กถาแรกคือปุคคลกถา ซึ่งยาวและเป็นแบบอย่างของวิธีการทั้งคัมภีร์ ฝ่ายสกวาทีถามว่า ท่านพบบุคคลโดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์ คือโดยความเป็นจริงแท้สูงสุด หรือไม่ แล้วไล่ถามต่อเป็นขั้น ๆ ให้เห็นว่าคำตอบขัดกันเอง ช่วงท้ายทั้งสองฝ่ายยกพระสูตรมาอ้าง ฝ่ายสกวาทียกคาถาของพระวชิราภิกษุณีว่า เมื่อขันธ์มีอยู่ จึงสมมติเรียกว่าสัตว์

หน้านี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวมของคัมภีร์ ไม่ได้ถอดความการโต้วาทะไว้ครบทุกขั้น

  1. ๑

    ถามให้ชัดว่ากำลังพูดถึงอะไร ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกฏฺฐปรมฏฺเฐนาติ

    ฝ่ายสกวาทีเปิดด้วยคำถามว่า ท่านพบบุคคลโดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์หรือ ฝ่ายปรวาทีรับว่าใช่ แต่เมื่อถามต่อว่า พบบุคคลนั้นอย่างเดียวกับที่พบสภาวะซึ่งเป็นจริงแท้สูงสุดหรือไม่ กลับตอบว่าไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ความไม่ลงรอยนี้คือจุดเริ่มของการโต้วาทะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเถียงเรื่องใด ถามกันให้ชัดก่อนว่าคำสำคัญ เช่น "ยุติธรรม" หรือ "ผิด" หมายถึงอะไรในบทสนทนานี้

  2. ๒

    นิคหะและปฏิกรรม: ใช้ตรรกะเดียวกันทั้งสองฝ่าย อาชานาหิ นิคฺคหํ

    ผู้ถามชี้ว่า ถ้ารับข้อแรกก็ต้องรับข้อสอง การรับข้อหนึ่งแต่ปฏิเสธอีกข้อหนึ่งเป็นความผิด เรียกว่านิคหะ (การข่ม) จากนั้นคัมภีร์ให้อีกฝ่ายใช้รูปแบบเดียวกันย้อนกลับ เรียกว่าปฏิกรรม แล้วสรุปว่าการข่มใดทำชอบหรือไม่ชอบ รูปแบบนี้ซ้ำเป็นแบบแผนในนิคหะ ๘ ช่วงแรกของปุคคลกถา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนชี้ว่าคนอื่นพูดขัดกันเอง ลองใช้หลักเดียวกันตรวจความเห็นของตัวเองดูก่อน

  3. ๓

    จริงทุกที่ ทุกเวลา ทุกสภาวะหรือ สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ

    นิคหะต่อมาถามว่า ถ้าพบบุคคลโดยปรมัตถ์ พบบุคคลในที่ทั้งปวงหรือ ในกาลทั้งปวงหรือ ในสภาวธรรมทั้งปวงหรือ ฝ่ายปรวาทีตอบว่าไม่พึงกล่าวอย่างนั้น จึงถูกชี้ว่าคำตอบไม่สอดคล้องกับข้อที่รับไว้ตอนแรก ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้ยินข้ออ้างกว้าง ๆ ลองถามว่า "จริงทุกกรณีไหม ทุกเวลาไหม" จะเห็นขอบเขตของข้ออ้างนั้นชัดขึ้น

  4. ๔

    บุคคลเป็นอย่างหนึ่ง ขันธ์เป็นอีกอย่างหนึ่งหรือ อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ

    สกวาทีถามว่า ถ้าพบบุคคลโดยปรมัตถ์ เหมือนพบรูปโดยปรมัตถ์ รูปเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอีกอย่างหนึ่งหรือ ปรวาทีไม่ยอมรับ แล้วไล่ถามเช่นนี้กับเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อายตนะ ธาตุ และอินทรีย์ ในช่วงเดียวกัน ฝ่ายปรวาทีก็ยกพระดำรัสว่า บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนมีอยู่ มาถามกลับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาพูดว่า "ตัวฉัน" ลองถามตัวเองว่าหมายถึงร่างกาย ความรู้สึก ความจำ หรือความคิด จะเห็นว่าหาตัวที่แยกต่างหากจากสิ่งเหล่านี้ได้ยาก

  5. ๕

    บุคคลบัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ

    ปรวาทีรับว่าบัญญัติบุคคลขึ้นเพราะอาศัยรูป และอาศัยวิญญาณ สกวาทีจึงถามว่า อาศัยรูปเขียวก็บัญญัติบุคคลเขียวหรือ และเมื่อวิญญาณไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น บุคคลก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะด้วยหรือ ปรวาทีไม่ยอมรับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตำแหน่งงานหรือบทบาทที่คนเรียกเรา เป็นชื่อที่ตั้งบนสิ่งที่เปลี่ยนอยู่เสมอ เมื่อชื่อเหล่านั้นเปลี่ยน ใจก็ไม่จำเป็นต้องสั่นคลอนตาม

  6. ๖

    ยกพระสูตร: เมื่อขันธ์มีอยู่ จึงเรียกว่าสัตว์ โหติ สตฺโตติ สมฺมติ

    ช่วงท้าย ปรวาทียกพระสูตร เช่น บุคคลคนเดียวเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดเพื่อเกื้อกูลแก่คนมาก สกวาทียกพระสูตรตอบ เช่น ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา และคาถาของพระวชิราภิกษุณีที่กล่าวแก่มารว่า นี่เป็นกองสังขารล้วน ๆ ในนี้หาสัตว์ไม่ได้ เหมือนเมื่อประกอบชิ้นส่วนเข้าด้วยกันจึงมีคำเรียกว่ารถ เมื่อขันธ์มีอยู่ ก็สมมติเรียกว่าสัตว์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้คำว่า "ฉัน" "เขา" ได้ตามปกติ แต่เมื่อโกรธเพราะรู้สึกว่าถูกดูหมิ่น ให้นึกภาพรถที่เป็นเพียงชิ้นส่วนประกอบกัน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

สิ่งที่นำมาใช้ได้จากกถาวัตถุไม่ใช่การเอาชนะคนอื่น แต่เป็นนิสัยตรวจความคิดให้สอดคล้องกัน ถ้าเรายอมรับข้อหนึ่ง ก็ต้องดูว่าข้อนั้นพาไปสู่ข้ออื่นอะไรบ้าง และเรายอมรับข้อเหล่านั้นได้หรือไม่

ในบทสนทนาทุกวัน โดยเฉพาะในโลกออนไลน์ หลายครั้งเราเถียงกันเพราะใช้คำเดียวกันคนละความหมาย การถามให้ชัดว่าคำนั้นหมายถึงอะไร จริงทุกที่ทุกเวลาหรือไม่ ช่วยให้การพูดคุยสงบลงได้มาก

เรื่องบุคคลเป็นคำสมมติ ไม่ได้แปลว่าคนไม่มีความรับผิดชอบหรือไม่ต้องใส่ใจกัน เราใช้คำว่าฉันและเธอได้ตามปกติ แต่เมื่อทุกข์เพราะรู้สึกว่าตัวตนถูกกระทบ การเห็นว่าสิ่งที่เรียกว่าตัวเราประกอบด้วยส่วนต่าง ๆ ที่เปลี่ยนไปเสมอ จะช่วยให้ใจคลายลง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เขมาเถรีสูตร: พระเขมาเถรีกับคำถามที่วัดไม่ได้

เขมาเถรีสุตฺตํ

พระเจ้าปเสนทิโกศลถามพระเขมาเถรีว่าพระตถาคตหลังตายยังมีอยู่หรือไม่ ท่านตอบด้วยอุปมานับเม็ดทรายในแม่น้ำคงคาและตว…

มหาโกฏฐิตเถราปทาน: อธิบายให้ตรงความหมาย

มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส อปทานํ

พราหมณ์ผู้ได้ยินพระพุทธเจ้าตั้งสาวกผู้แตกฉานในอรรถ ธรรม นิรุตติ และปฏิภาณ ไว้ในเอตทัคคะ แล้วปรารถนาตำแหน่งนั้น…

คิหิสสอรหาติกถา: คฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ได้หรือไม่

คิหิสฺส อรหาติกถา

กถาวัตถุถามว่าคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ได้หรือไม่ ฝ่ายเถรวาทแยกให้เห็นว่า "คฤหัสถ์" ในที่นี้หมายถึงผู้ยังมีเครื่อง…

รอยพระบาท ผ้าบังสุกุล และชายจีวรกลางลม: อปทานของผู้ระลึกถึงครูจากร่องรอย

อกฺกนฺตญฺจ ปทํ ทิสฺวา

อปทานของผู้ที่ไม่ได้พบพระพุทธเจ้าตรงหน้า แต่เห็นเพียงร่องรอย คือรอยพระบาทบนดิน ผ้าบังสุกุลที่ห้อยอยู่บนยอดไม้ …

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้