ปัฏฐาน: ปัจจัย ๒๔ ว่าสิ่งต่าง ๆ อุดหนุนกันอย่างไร
ศึกษาเชิงลึก

ปัฏฐาน: ปัจจัย ๒๔ ว่าสิ่งต่าง ๆ อุดหนุนกันอย่างไร

ปฏฺฐานํ

ปัฏฐานเป็นคัมภีร์สุดท้ายและยาวที่สุดของพระอภิธรรม เปิดด้วยรายชื่อปัจจัย ๒๔ แล้วอธิบายว่าธรรมแต่ละอย่างเป็นปัจจัยแก่กันในลักษณะใด เช่น เป็นราก เป็นอารมณ์ เป็นใหญ่ เกิดต่อเนื่อง เกิดพร้อมกัน

๗ ข้อ

ปัฏฐานเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๗ ซึ่งเป็นคัมภีร์สุดท้ายในพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ อยู่ในพระไตรปิฎกเล่ม ๔๐–๔๕ รวม ๖ เล่ม จึงเป็นคัมภีร์ที่ยาวที่สุดในพระอภิธรรมปิฎก ตามอรรถกถาเล่าว่า เมื่อพระพุทธเจ้าทรงพิจารณาปัฏฐาน ฉัพพรรณรังสีเปล่งออกจากพระวรกาย เรื่องนี้เป็นตำนานในอรรถกถา ไม่ได้อยู่ในตัวคัมภีร์

คัมภีร์เปิดด้วยมาติกานิกเขปวาร ซึ่งระบุปัจจัย ๒๔ คือ เหตุ อารัมมณ อธิปติ อนันตร สมนันตร สหชาต อัญญมัญญ นิสสย อุปนิสสย ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาเสวน กัมม วิปาก อาหาร อินทริย ฌาน มัคค สัมปยุตต วิปปยุตต อัตถิ นัตถิ วิคต และอวิคตปัจจัย ต่อด้วยปัจจยวิภังควาร ซึ่งให้คำจำกัดความของแต่ละปัจจัยด้วยถ้อยคำมาตรฐาน

จากนั้นคัมภีร์นำปัจจัยเหล่านี้ไปใช้กับหมวดธรรม ๓ ข้อ (ติกะ) และ ๒ ข้อ (ทุกะ) เริ่มจากกุสลัตติกะ คือ ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต ทั้งฝ่ายยืนยัน (อนุโลม) และฝ่ายปฏิเสธ (ปัจจนียะ) ใจความหลักของปัฏฐานจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าสิ่งใดมีอยู่ แต่อยู่ที่ว่าสิ่งต่าง ๆ สัมพันธ์และอุดหนุนกันอย่างไร

หน้านี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม อธิบายเพียงบางปัจจัยอย่างย่อ

  1. ๑

    เหตุปัจจัย: ปัจจัยโดยเป็นราก เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ

    ปัจจยวิภังค์นิยามว่า เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ และแก่รูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย ในส่วนเหตุทุกะ เหตุมี ๖ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ โลภะ โทสะ และโมหะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) คำพูดประโยคเดียวกันอาจมาจากความหวังดีหรือความโกรธ ก่อนพูด ลองดูว่ารากของใจตอนนั้นคืออะไร

  2. ๒

    อารัมมณปัจจัย: สิ่งที่ใจจับเป็นอารมณ์ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ

    รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ เสียงเป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณธาตุ เป็นต้น และธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุ โดยอารัมมณปัจจัย จิตและเจตสิกปรารภธรรมใดเกิดขึ้น ธรรมนั้นก็เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) สิ่งที่เราเลื่อนดูบนหน้าจอคืออารมณ์ที่ป้อนให้ใจ ถ้าอยากให้ใจเปลี่ยน ให้เริ่มจากเปลี่ยนสิ่งที่ใจจับ

  3. ๓

    อธิปติปัจจัย: สิ่งที่เป็นใหญ่ในใจ ยํ ยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา

    ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา เมื่อเป็นใหญ่ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยตนและรูปที่เกิดจากธรรมเหล่านั้น นอกจากนี้ จิตและเจตสิกทำธรรมใดให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วเกิดขึ้น ธรรมนั้นก็เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) งานที่สำเร็จมักมีตัวนำหนึ่งอย่าง บางคนนำด้วยความพอใจ บางคนนำด้วยความเพียร รู้ว่าอะไรเป็นใหญ่ในใจเรา แล้วใช้มันให้ถูกทาง

  4. ๔

    อนันตรและสมนันตรปัจจัย: จิตดวงก่อนส่งต่อดวงหลัง ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย

    จักขุวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ และมโนธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุ โดยอนันตรปัจจัย กุศลธรรมที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลัง ๆ สมนันตรปัจจัยนิยามด้วยถ้อยคำคล้ายกัน ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ความคิดเมื่อครู่ส่งผลต่อความคิดถัดไปทันที การหยุดหายใจหนึ่งครั้งก่อนตอบ ช่วยให้ความคิดถัดไปเริ่มจากจุดที่สงบกว่า

  5. ๕

    สหชาต อัญญมัญญ และนิสสยปัจจัย: เกิดพร้อมกันและค้ำกัน จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย

    นามขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน และในขณะปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน มหาภูตรูปเป็นที่อาศัยของอุปาทารูป และจักขายตนะเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณธาตุ โดยนิสสยปัจจัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ความรู้สึก ความจำ และความคิดในขณะเดียวกันพยุงกันอยู่ เมื่อความรู้สึกแย่ ความจำที่ผุดขึ้นก็มักเป็นเรื่องแย่ตามไปด้วย ให้รู้ทันทั้งชุด

  6. ๖

    อาเสวนปัจจัย: ทำซ้ำจนมีกำลัง อาเสวนปจฺจโย

    กุศลธรรมที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลัง ๆ โดยอาเสวนปัจจัย อกุศลธรรมที่เกิดก่อน ๆ ก็เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมที่เกิดหลัง ๆ เช่นเดียวกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) นิสัยทั้งดีและไม่ดีโตขึ้นด้วยการทำซ้ำ การฝึกสั้น ๆ ทุกวันจึงมีกำลังกว่าการฝึกนาน ๆ นาน ๆ ครั้ง

  7. ๗

    กัมมปัจจัย และอาหารปัจจัย กุสลากุสลํ กมฺมํ วิปากานํ ขนฺธานํ

    กุศลกรรมและอกุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์และรูปที่เกิดจากกรรม และเจตนาเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา โดยกัมมปัจจัย ส่วนอาหารปัจจัย กวฬิงการาหาร (อาหารที่กิน) เป็นปัจจัยแก่กายนี้ และอาหารที่เป็นนามเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุต

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ทั้งเจตนาและอาหารหล่อเลี้ยงชีวิตเราในคนละด้าน ดูแลทั้งสิ่งที่ตั้งใจทำและสิ่งที่กินเข้าไป

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ปัฏฐานชวนให้มองว่า ไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นลอย ๆ หรือเกิดจากเหตุเดียว ความคิดหนึ่งมีอารมณ์ที่มันจับ มีรากคือโลภ โกรธ หลง หรือฝ่ายตรงข้าม มีความคิดก่อนหน้าส่งต่อมา และมีสิ่งที่เกิดพร้อมกันคอยค้ำกันไว้

การมองแบบนี้ช่วยลดการโทษตัวเองหรือโทษคนอื่นแบบเหมารวม แต่ไม่ได้แปลว่าไม่มีใครต้องรับผิดชอบ กลับทำให้เห็นว่าเราเปลี่ยนเงื่อนไขบางอย่างได้ เช่น เลือกอารมณ์ที่ป้อนให้ใจ หรือฝึกซ้ำสิ่งดีจนเป็นกำลัง

ตัวอย่างสมัยใหม่ในหน้านี้เป็นเพียงภาพประกอบ ไม่ได้มาจากคัมภีร์

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปุคคลบัญญัติ: ผู้ทำก่อน ผู้รู้คุณ และผู้ที่ให้อิ่มได้ยาก

เทฺว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ

คู่บุคคลท้ายทุกนิทเทส: ผู้ทำอุปการะก่อนกับผู้รู้คุณและตอบแทนเป็นคนหาได้ยาก ผู้เก็บกับผู้สละของที่ได้มาทุกครั้ง…

ไปดูกองทัพ: ความอยากดูของเราเป็นความเจ็บของคนอื่น

อุยฺยุตฺตํ เสนํ ทสฺสนาย

พระฉัพพัคคีย์ไปดูกองทัพที่พระเจ้าปเสนทิโกศลยกออก ถูกพระราชาย้อนว่าจะดูคนที่เพลิดเพลินในการรบไปทำไม และชาวบ้านท…

จังกมสูตรและสูตรใกล้เคียง: คนย่อมคบกันตามอัธยาศัย

ธาตุโสว ภิกฺขเว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ

สัตว์ทั้งหลายคบค้ากันโดยธาตุ คนใจต่ำคบกับคนใจต่ำ คนใจดีคบกับคนใจดี เหมือนนมเข้ากับนม น้ำผึ้งเข้ากับน้ำผึ้ง พระ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้