ปฏิจจสมุปบาท

อวิชชา — ความไม่รู้ตามความเป็นจริง อวิชฺชา

ไม่รู้อริยสัจ ไม่รู้ว่าสิ่งทั้งหลายเป็นไปตามเหตุปัจจัย จึงเข้าใจผิดว่ามีตัวเราที่เที่ยงแท้คอยได้เสียอยู่ตลอด

สังขาร — การปรุงแต่งของใจ สงฺขารา

เมื่อไม่รู้ตามจริง ใจจึงปรุงแต่งไปตามความเคยชิน ทั้งทางดีและทางไม่ดี กลายเป็นการกระทำที่สะสมเป็นกรรม

วิญญาณ — การรับรู้ วิญฺญาณํ

การรับรู้ที่เกิดสืบเนื่องจากการปรุงแต่ง ทำให้กระแสชีวิตดำเนินต่อไปและรับอารมณ์ใหม่ ๆ เข้ามาไม่ขาดสาย

นามรูป — กายและใจ นามรูปํ

เมื่อมีการรับรู้ ก็มีกายและใจทำงานประกอบกันเป็นชีวิตหนึ่งชีวิต นามคือส่วนของใจ รูปคือส่วนของกาย

สฬายตนะ — ช่องทางรับรู้ ๖ ทาง สฬายตนํ

เมื่อมีกายและใจ ก็มีช่องทางรับรู้ครบ ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เป็นประตูที่โลกภายนอกเข้ามาถึงเรา

ผัสสะ — การกระทบ ผสฺโส

การประจวบกันของช่องทางรับรู้ อารมณ์ที่มากระทบ และการรับรู้ เช่น ตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง ถือเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องทั้งหมดในแต่ละขณะ

เวทนา — ความรู้สึกที่ตามมา เวทนา

ทุกการกระทบทำให้เกิดความรู้สึกอย่างใดอย่างหนึ่ง คือสบาย ไม่สบาย หรือเฉย ๆ เกิดเองทันทีโดยไม่ต้องสั่ง

ตัณหา — ความอยาก ตณฺหา

เมื่อรู้สึกสบายก็อยากได้อีก รู้สึกไม่สบายก็อยากผลักไป ตรงนี้เองที่ลูกโซ่เปลี่ยนจากการรับรู้ธรรมดา กลายเป็นความทุกข์

อุปาทาน — ความยึดมั่น อุปาทานํ

ความอยากที่ถูกเลี้ยงไว้จะกลายเป็นการยึดมั่น ทั้งยึดในสิ่งที่เสพ ในความเห็นของตัวเอง ในข้อวัตรที่ทำ และในความเป็นตัวตน

ภพ — ภาวะที่ก่อตัวขึ้น ภโว

เมื่อยึดแล้ว ก็เกิดการกระทำที่ก่อภาวะใหม่ขึ้นมา เป็นการวางรากของสิ่งที่จะตามมาในอนาคต

ชาติ — ความเกิด ชาติ

ภาวะที่ก่อไว้ย่อมปรากฏเป็นความเกิดขึ้นจริง ทั้งในความหมายของการเกิดในภพใหม่ และการเกิดขึ้นของ “ตัวตน” ในแต่ละเรื่องที่เราเข้าไปยึด

ชรามรณะ — ความแก่และความตาย พร้อมความโศกทั้งปวง ชรามรณํ

เมื่อมีเกิดก็ต้องมีเสื่อมและดับ พร้อมด้วยความโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจ นี่คือปลายทางของวงจรที่เริ่มจากความไม่รู้

และเพราะเป็นลูกโซ่ พระพุทธเจ้าจึงทรงชี้ว่าถ้าดับข้อต้น ๆ ได้ ข้อหลังก็ดับตามหมด