จักกวากชาดก: กากับนกจักรพราก ผู้เบียดเบียนย่อมกินไม่อิ่ม
ใช้ในชีวิตประจำวัน

จักกวากชาดก: กากับนกจักรพราก ผู้เบียดเบียนย่อมกินไม่อิ่ม

จกฺกวากชาตกํ

กาตะกละคิดว่านกจักรพรากสวยเพราะได้กินปลาดี ๆ นกจักรพรากตอบว่ากินแต่สาหร่ายและแหน ความผ่องใสมาจากการไม่เบียดเบียน ไม่ต้องระแวงใคร ผู้ไม่ทำร้ายและมีเมตตาย่อมไม่มีเวรกับใคร

๗ ข้อ

ในจักกวากชาดก ทสกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเป็นบทสนทนาระหว่างกากับนกจักรพราก กาชมว่านกจักรพรากมีสีสวย หน้าผ่องใส แล้วเดาว่าคงได้กินปลาต่าง ๆ ริมฝั่งคงคา นกจักรพรากตอบว่ากินแต่สาหร่ายและแหน กาไม่เชื่อ เพราะตนเองกินอาหารคลุกเกลือน้ำมันและเนื้อในหมู่บ้าน แต่สีกายก็ไม่งามอย่างนั้น

นกจักรพรากจึงอธิบายว่า กาเบียดเบียนผู้อื่น จึงต้องคอยมองเวรที่คนอื่นผูกไว้ กินก็สะดุ้งกลัว อาหารที่ได้มาด้วยกรรมชั่วก็ไม่ทำให้อิ่มใจ ส่วนตนไม่เบียดเบียนสัตว์ใด มีความขวนขวายน้อย ไม่ระแวง ไม่มีภัย และแนะให้กาละความทุศีลเสีย คาถาสุดท้ายว่า ผู้ไม่ฆ่า ไม่ใช้ให้ฆ่า ไม่ทำให้ผู้อื่นเสื่อมทรัพย์ มีเมตตาในสัตว์ทั้งปวง ย่อมไม่มีเวรกับใคร

เรื่องประกอบมาจากอรรถกถา พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องนี้เพราะภิกษุรูปหนึ่งไม่อิ่มในปัจจัย เที่ยวหาว่าที่ไหนมีสังฆภัตหรือกิจนิมนต์ ในอดีตมีกาตัวหนึ่งไม่อิ่มกับซากสัตว์ในพาราณสี จึงบินเข้าป่าไปพบนกจักรพรากคู่หนึ่ง เมื่อฟังธรรมจบ กากลับว่านกจักรพรากไม่ยอมบอกอาหารของตน แล้วบินกลับไปที่เดิม อรรถกถาประชุมชาดกว่ากาคือภิกษุรูปนั้น และนกจักรพรากคือพระโพธิสัตว์

  1. ๑

    ความงามจากภายนอกเลียนแบบไม่ได้ วณฺณวา อภิรูโปสิ

    คาถาเริ่มจากกาชมนกจักรพรากว่ามีสีสวย รูปงาม หน้าผ่องใส แล้วเดาว่าคงกินปลาดี ๆ ริมฝั่งคงคา อรรถกถาเล่าว่ากาคิดว่า ถ้าได้กินอาหารแบบเดียวกัน ตนก็จะมีสีงามเหมือนกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นใครดูมีความสุขหรือประสบความสำเร็จ อย่ารีบเลียนแบบแค่ของที่เขาใช้หรือสิ่งที่เขากิน ถามให้ลึกกว่านั้นว่าเขาใช้ชีวิตและปฏิบัติต่อคนอื่นอย่างไร

  2. ๒

    คำตอบง่าย ๆ ที่คนไม่เชื่อ น วาหเมตํ สทฺทหามิ

    นกจักรพรากตอบตามจริงว่ากินแต่สาหร่ายและแหน กาตอบว่าไม่เชื่อ เพราะตนกินอาหารปรุงด้วยเกลือ น้ำมัน และเนื้อในหมู่บ้าน แต่สีกายก็ไม่เหมือนนกจักรพราก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หลายครั้งคำตอบของความสุขเรียบง่ายจนเราไม่อยากเชื่อ เช่น นอนให้พอ ไม่เป็นหนี้ ไม่โกหก ก่อนมองหาเคล็ดลับซับซ้อน ลองทำสิ่งพื้นฐานให้ครบก่อน

  3. ๓

    ผู้เบียดเบียนต้องคอยระแวง สมฺปสฺสํ อตฺตนิ เวรํ

    นกจักรพรากกล่าวว่า ท่านเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย จึงต้องคอยมองดูเวรที่มีต่อตน แม้จะกินก็สะดุ้งกลัว สีกายจึงเป็นอย่างนี้ อรรถกถาอธิบายว่า ต้องคอยดูใจที่คิดผูกเวรซึ่งเกิดขึ้นในผู้อื่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าช่วงนี้ใจไม่สงบ ลองนึกว่ามีใครที่เราเอาเปรียบหรือทำให้เจ็บใจอยู่หรือเปล่า การขอโทษหรือแก้ไขเรื่องนั้นอาจช่วยให้นอนหลับได้ดีกว่ายาใด ๆ

  4. ๔

    ได้มาด้วยกรรมชั่วย่อมไม่อิ่ม ลทฺโธ ปิณฺโฑ น ปีเณติ

    นกจักรพรากกล่าวต่อว่า กาถูกคนทั้งโลกขัดเคือง อาหารที่ได้มาด้วยกรรมชั่วไม่ทำให้อิ่มเอิบ สีกายจึงเป็นอย่างนี้ อรรถกถาเล่าว่ากาตัวนี้ไม่อิ่มแม้กับซากช้างในพาราณสี จึงยังต้องบินไปหาต่อ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่ารายได้หรือสิ่งของที่ได้มาแบบไม่ใสสะอาด มักทำให้อยากได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ โดยไม่เคยพอ ตั้งเส้นให้ตัวเองว่าอะไรที่ไม่เอาแม้จะได้ง่าย

  5. ๕

    ไม่เบียดเบียน จึงไม่มีภัย อหึสํ สพฺพปาณินํ

    นกจักรพรากกล่าวว่า ตนไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง มีความขวนขวายน้อย ไม่มีใครรังเกียจ ใจไม่ห่อเหี่ยว และไม่มีภัยจากที่ใด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้ชีวิตให้เรียบง่ายขึ้นหนึ่งเรื่อง เช่น ลดการแข่งขันที่ไม่จำเป็นหรือเลิกซื้อของที่ต้องเบียดเบียนคนอื่นเพื่อให้ได้ราคาถูก ความขวนขวายน้อยลงทำให้ใจเบาขึ้นจริง

  6. ๖

    ใช้ความเพียรละนิสัยเดิม โส กรสฺสุ อานุภาวํ

    นกจักรพรากแนะกาว่า จงทำความเพียรของตน ละความทุศีลที่เป็นนิสัยเดิมเสีย เที่ยวไปในโลกโดยไม่เบียดเบียน แล้วจะเป็นที่รักเหมือนตน อรรถกถาอธิบายว่าอานุภาพในที่นี้คือความเพียรของตนเอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นิสัยเก่าไม่ได้หายไปเพราะรู้ว่าผิด แต่หายเพราะทำใหม่ซ้ำ ๆ เลือกนิสัยเบียดเบียนหนึ่งอย่าง เช่น พูดจาเสียดสี แล้วตั้งใจเปลี่ยนทีละวัน

  7. ๗

    มีเมตตา ไม่มีเวรกับใคร เมตฺตํ โส สพฺพภูเตสุ เวรํ ตสฺส น เกนจิ

    คาถาสุดท้ายกล่าวว่า ผู้ใดไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ไม่ทำให้ผู้อื่นเสื่อมทรัพย์เอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นทำ มีเมตตาในสัตว์ทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไม่มีเวรกับใคร

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตรวจดูทั้งสิ่งที่เราทำเองและสิ่งที่เราสั่งหรือยุให้คนอื่นทำ เช่น ยุให้เพื่อนไปต่อว่าคนอื่นแทน ความไม่มีเวรต้องครอบคลุมทั้งสองทาง

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

กาในเรื่องเป็นตัวแทนของความคิดที่เราทุกคนมี คือเห็นคนอื่นดูดีแล้วคิดว่าเขาต้องได้ของดีกว่า จึงพยายามหาสูตรลัดจากภายนอก ทั้งที่สิ่งที่ทำให้ใจผ่องใสอาจเป็นสิ่งที่ไม่ต้องใช้เงินเลย คือการไม่ต้องหลบหน้าใคร

เรื่องนี้ไม่ได้ว่ากาตัวจริงเป็นสัตว์ไม่ดี และไม่ได้เป็นคำสอนเรื่องการเลือกกินอาหาร ประเด็นอยู่ที่ความโลภและการเบียดเบียน ลองสังเกตว่าเงินหรือของที่ได้มาด้วยการเอาเปรียบ มักมาพร้อมความกังวลว่าจะถูกจับได้ ส่วนสิ่งที่ได้มาอย่างสุจริต แม้น้อยก็กินได้อย่างสบายใจ

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปสูรสุตตนิทเทส: กายวิภาคของการเถียงเอาชนะ

ปสูรสุตฺตนิทฺเทโส

นิทเทสแจกแจงอาการของคนที่เข้าวงเถียงเพื่อเอาชนะไว้ครบทุกขั้น ตั้งแต่ใจลังเลก่อนเริ่ม ความเก้อเขินเมื่อถูกค้าน …

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้