ปเจตนสูตร: ล้อที่ทำรีบกับล้อที่ทำประณีต
ข้อปฏิบัติ

ปเจตนสูตร: ล้อที่ทำรีบกับล้อที่ทำประณีต

ปเจตนสุตฺตํ

ช่างรถทำล้อข้างหนึ่งหกเดือน อีกข้างหกวัน ล้อที่ทำรีบคดโกงจึงล้มลง ล้อที่ทำประณีตตั้งอยู่ได้ ผู้ปฏิบัติก็ต้องละความคดของกาย วาจา ใจ พร้อมธรรม ๓ ข้อของผู้ปฏิบัติไม่ผิด

๘ ข้อ

ในปเจตนสูตร ติกนิบาต อังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าประทับที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงเล่าว่า พระเจ้าปเจตนะรับสั่งให้ช่างรถทำล้อคู่ใหม่ภายในหกเดือนเพราะจะทำสงคราม ช่างทำล้อข้างแรกเสร็จในหกเดือนหย่อนหกคืน แล้วทำข้างที่สองเสร็จในหกวัน

เมื่อหมุนล้อทั้งสองให้ดู ล้อที่ทำหกวันหมุนไปแล้วล้มลง ล้อที่ทำหกเดือนหมุนไปแล้วตั้งอยู่เหมือนติดเพลา เพราะกง กำ และดุมของล้อที่ทำรีบคดโกง มีโทษ มีรสฝาด พระพุทธเจ้าตรัสว่าช่างรถคนนั้นคือพระองค์เอง ครั้งนั้นฉลาดในความคดของไม้ บัดนี้ฉลาดในความคดของกาย วาจา ใจ

ในวรรคเดียวกัน อปัณณกสูตร (คนละสูตรกับอปัณณกสูตรในมัชฌิมนิกาย) แสดงธรรม ๓ ข้อที่ทำให้ภิกษุชื่อว่าปฏิบัติไม่ผิด คือคุ้มครองทวารในอินทรีย์ รู้ประมาณในโภชนะ และประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่

  1. ๑

    ล้อสองข้าง หกเดือนกับหกวัน ราชา อโหสิ ปเจตโน นาม

    พระเจ้าปเจตนะจะทำสงครามในอีกหกเดือน ช่างรถทำล้อข้างแรกเสร็จในหกเดือนหย่อนหกคืน เมื่อเหลือเวลาหกวัน จึงทำล้อข้างที่สองให้เสร็จในหกวัน แล้วนำล้อคู่ใหม่ไปถวาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อถูกเร่งให้ทำงานเสร็จ ให้ถามตัวเองว่าส่วนไหนลดเวลาได้ และส่วนไหนถ้าลวกแล้วจะพังทั้งชิ้น

  2. ๒

    ล้อที่คดโกงหมุนแล้วล้ม สวงฺกา สโทสา สกสาวา

    ช่างรถหมุนล้อที่ทำหกวัน ล้อหมุนไปได้เท่าที่แรงส่งแล้วล้มลงบนพื้น เพราะกง กำ และดุมคดโกง มีโทษ มีรสฝาด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตเรื่องที่เราทำแบบขอไปที ตอนมีคนคุมอยู่ก็ไปได้ แต่พอไม่มีแรงส่งก็หยุดทันที

  3. ๓

    ล้อที่ตรงหมุนแล้วตั้งอยู่ อวงฺกา อโทสา อกสาวา

    ล้อที่ทำหกเดือนหย่อนหกคืน เมื่อหมุนไปแล้วตั้งอยู่ได้เหมือนติดอยู่ในเพลา เพราะกง กำ และดุมไม่คดโกง ไม่มีโทษ ไม่มีรสฝาด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ลงทุนเวลาทำพื้นฐานให้ตรงก่อน เช่น ความซื่อสัตย์ในงานเล็ก ๆ สิ่งนี้ทำให้ชีวิตตั้งอยู่ได้แม้ไม่มีใครคอยดัน

  4. ๔

    ความคดของกาย วาจา ใจ กายวงฺกานํ กายโทสานํ กายกสาวานํ

    พระพุทธเจ้าตรัสว่า ครั้งเป็นช่างรถ พระองค์ฉลาดในความคดของไม้ ในโทษของไม้ และรสฝาดของไม้ บัดนี้ในฐานะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงฉลาดในความคด โทษ และรสฝาดของกาย วาจา และใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทบทวนตอนเย็นว่าวันนี้มีตรงไหนที่กายทำอย่าง ปากพูดอย่าง ใจคิดอีกอย่าง ความไม่ตรงกันนี้คือจุดคดที่ควรแก้

  5. ๕

    ละความคดได้ จึงตั้งมั่นในธรรมวินัย ปติฏฺฐิตา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย

    ภิกษุหรือภิกษุณีที่ไม่ละความคด โทษ และรสฝาดของกาย วาจา ใจ ย่อมพลัดตกจากธรรมวินัยนี้เหมือนล้อที่ทำหกวัน ผู้ที่ละได้ย่อมตั้งมั่นอยู่เหมือนล้อที่ทำหกเดือน จึงตรัสให้ศึกษาว่าจะละสิ่งเหล่านี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ารู้สึกว่าการปฏิบัติของตนไม่มั่นคง ลองมองหาความไม่ซื่อตรงเล็ก ๆ ที่ยังปล่อยไว้ ก่อนจะโทษว่าเทคนิคไม่ดี

  6. ๖

    คุ้มครองทวารในอินทรีย์ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร

    อปัณณกสูตรตรัสว่า เมื่อเห็นรูปด้วยตา ได้ยินเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องสัมผัส และรู้อารมณ์ด้วยใจ ภิกษุไม่ถือเอาโดยนิมิตและอนุพยัญชนะ สำรวมอินทรีย์ที่ถ้าไม่สำรวมแล้วอภิชฌาและโทมนัสจะครอบงำได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเลื่อนหน้าจอเจอภาพหรือข่าวที่ทำให้อยากได้หรือขุ่นเคือง ให้รู้ทันและไม่ไล่ดูรายละเอียดต่อ

  7. ๗

    รู้ประมาณในโภชนะ โภชเน มตฺตญฺญู

    ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น เพื่อมัวเมา เพื่อประดับ หรือเพื่อประเทืองผิว แต่เพื่อให้กายนี้ตั้งอยู่ เพื่อบรรเทาความลำบาก และเพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนกินมื้อหนึ่ง ถามตัวเองว่ากินเพื่อให้ร่างกายมีแรงทำสิ่งดี หรือกินเพราะเบื่อและเครียด

  8. ๘

    ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ชาคริยํ อนุยุตฺโต

    ภิกษุชำระจิตจากธรรมที่เป็นเครื่องกั้นด้วยการเดินจงกรมและนั่งตลอดวัน ตลอดยามต้นของคืน ยามกลางนอนแบบสีหไสยาโดยมีสติ ตั้งใจจะลุกขึ้น แล้วลุกขึ้นชำระจิตต่อในยามท้าย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สำหรับคฤหัสถ์ ใช้หลักนี้ในแบบที่เหมาะกับชีวิต เช่น เข้านอนอย่างมีสติ ตั้งใจตื่น และใช้ช่วงเช้าที่ใจยังใสฝึกจิตสั้น ๆ โดยยังพักผ่อนให้พอ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ล้อที่ทำเสร็จเร็วดูเหมือนล้อ แต่ใช้งานจริงไม่ได้ ชีวิตก็เช่นกัน ความดีที่ทำแบบลวก ๆ หรือทำเพื่อให้ดูดี เมื่อเจอแรงกดดันจริงจะล้มลง ส่วนความซื่อตรงที่สั่งสมอย่างประณีตจะพาเราตั้งอยู่ได้

ธรรม ๓ ข้อในอปัณณกสูตรเป็นวินัยสำหรับภิกษุ คฤหัสถ์นำมาปรับใช้ได้ตามสมควร เช่น ดูแลสิ่งที่รับเข้าทางตาหูใจ กินพอดี และใช้เวลาตื่นอย่างมีสติ ไม่ได้หมายถึงการอดนอนจนร่างกายเสีย

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ธรรมบท ตัณหาวรรค–ภิกขุวรรค: ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ วิดเรือให้เบา

ตณฺหาวคฺโค

คาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๒๔–๒๕ — ตัณหางอกงามเหมือนเถาย่านทราย ต้นไม้ที่รากยังอยู่ย่อมงอกใหม่ แมงมุมวิ่งตามใยที…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้