ถือเคร่งเพราะอะไร: ผู้ถือธุดงค์ ๕ จำพวก
ข้อปฏิบัติ

ถือเคร่งเพราะอะไร: ผู้ถือธุดงค์ ๕ จำพวก

ธูตงฺควคฺโค

พระอุบาลีทูลถามถึงผู้ถือธุดงค์ทีละข้อ ตั้งแต่ถืออยู่ป่าจนถึงถือฉันเฉพาะในบาตร พระพุทธเจ้าตรัสตอบเหมือนกันทุกข้อว่ามี ๕ จำพวก ถือเพราะเขลา เพราะความปรารถนาลามก เพราะจิตฟุ้งซ่าน เพราะรู้ว่าเป็นข้อที่ได้รับการสรรเสริญ หรือเพราะมักน้อยสันโดษ

๗ ข้อ

ปริวารเป็นคัมภีร์เล่มสุดท้ายของพระวินัยปิฎก ที่สรุปเรื่องวินัยในรูปถามตอบ ในอุปาลิปัญจกะมีธุดงควรรค ซึ่งพระอุบาลีทูลถามถึงผู้ถือธุดงค์ คือข้อปฏิบัติที่เคร่งกว่าปกติซึ่งภิกษุเลือกสมาทานเอง ทีละข้อ ๑๓ ข้อ ตั้งแต่ถืออยู่ป่า ถือเที่ยวบิณฑบาต ถือผ้าบังสุกุล ไปจนถึงถือฉันเฉพาะในบาตร

พระพุทธเจ้าตรัสตอบแบบเดียวกันทุกข้อว่า ผู้ถือข้อนั้นมี ๕ จำพวก คือ ถือเพราะเขลางมงาย ถือเพราะความปรารถนาลามกครอบงำ ถือเพราะวิกลจริตจิตฟุ้งซ่าน ถือเพราะเข้าใจว่าพระพุทธเจ้าและสาวกสรรเสริญ และถือเพราะอาศัยความมักน้อย สันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด และเห็นประโยชน์ของข้อปฏิบัตินั้นเอง

ในปริวาร ข้อความจบที่การจำแนกห้าจำพวก ส่วนในอารัญญกสูตร อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ซึ่งมีรายการห้าจำพวกเดียวกัน พระพุทธเจ้าตรัสต่อว่า ผู้ถือเพราะความมักน้อยเป็นต้นนั้นเลิศ ประเสริฐที่สุดในห้าจำพวก เหมือนหัวเนยใสที่เป็นยอดของผลิตภัณฑ์จากนมโค

ธุดงค์เป็นข้อปฏิบัติที่สมัครใจ ไม่ใช่ข้อบังคับ และไม่ได้มีไว้ให้ทรมานร่างกาย ใจความที่ใช้ได้กับทุกคนคือ การกระทำภายนอกเหมือนกันได้ แต่คุณค่าขึ้นอยู่กับแรงจูงใจภายใน

  1. ๑

    ข้อเดียวกัน ผู้ถือมีห้าแบบ ปญฺจิเม อุปาลิ อารญฺญกา

    พระอุบาลีทูลถามว่าภิกษุผู้ถืออยู่ป่ามีเท่าไร แล้วถามต่อทีละข้อ ถึงผู้ถือเที่ยวบิณฑบาต ผ้าบังสุกุล อยู่โคนไม้ อยู่ป่าช้า อยู่ที่แจ้ง ทรงผ้าสามผืน เที่ยวบิณฑบาตตามแถว ถือการนั่ง อยู่ในเสนาสนะตามที่จัดไว้ นั่งฉันอาสนะเดียว ห้ามภัตรที่นำมาถวายภายหลัง และฉันเฉพาะในบาตร พระพุทธเจ้าตรัสตอบทุกข้อว่ามีห้าจำพวก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นคนที่ดูเคร่งมาก อย่าเพิ่งสรุปว่าเขาดีหรือแย่ เพราะการกระทำภายนอกบอกแรงจูงใจไม่ได้ ใช้คำถามนี้กับตัวเองดีกว่าใช้กับคนอื่น

  2. ๒

    ถือเพราะเขลา งมงาย มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา

    จำพวกแรกถือธุดงค์เพราะเป็นผู้เขลา งมงาย คือทำโดยไม่เข้าใจว่าข้อปฏิบัตินั้นมีไว้เพื่ออะไร

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเริ่มอดอาหาร นั่งสมาธินาน ๆ หรือทำข้อปฏิบัติใหม่ ศึกษาให้เข้าใจเป้าหมายและข้อควรระวังก่อน ไม่ทำเพียงเพราะเห็นคนอื่นทำ

  3. ๓

    ถือเพราะความปรารถนาลามก ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต

    จำพวกที่สองถือธุดงค์เพราะมีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ คือใช้ความเคร่งเป็นเครื่องมือเพื่อสิ่งที่ไม่ดีซึ่งตนต้องการ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตใจตัวเองเมื่ออยากโพสต์เรื่องการปฏิบัติ การบริจาค หรือความเรียบง่ายของตน ว่ากำลังแบ่งปันประโยชน์ หรือกำลังอยากให้คนมองเราว่าดี

  4. ๔

    ถือเพราะจิตฟุ้งซ่าน อุมฺมาทา จิตฺตกฺเขปา

    จำพวกที่สามถือธุดงค์เพราะวิกลจริต มีจิตฟุ้งซ่าน คือความเคร่งนั้นไม่ได้มาจากปัญญา แต่มาจากจิตที่ไม่ปกติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าพบว่าตัวเองหรือคนใกล้ชิดเคร่งครัดจนกระทบสุขภาพ นอนไม่ได้ กินไม่ได้ หรือกลัวผิดจนทุกข์มาก นั่นไม่ใช่ความก้าวหน้า ควรชวนไปพบผู้เชี่ยวชาญ

  5. ๕

    ถือเพราะรู้ว่าได้รับการสรรเสริญ วณฺณิโต พุทฺเธหิ พุทฺธสาวเกหีติ

    จำพวกที่สี่ถือธุดงค์เพราะเข้าใจว่าเป็นข้อที่พระพุทธเจ้าและสาวกของพระพุทธเจ้าสรรเสริญ แรงจูงใจนี้ไม่ได้ถูกเรียกว่าลามก แต่ยังเป็นการทำเพราะเหตุภายนอก คือคำสรรเสริญ มากกว่าเห็นประโยชน์ด้วยตนเอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    การเริ่มทำความดีเพราะครูบาอาจารย์แนะนำไม่ผิด แต่ระหว่างทางควรค่อย ๆ เห็นประโยชน์ด้วยตัวเอง จนไม่ต้องพึ่งคำชมเป็นแรงผลักดัน

  6. ๖

    ถือเพราะมักน้อย สันโดษ ขัดเกลา อปฺปิจฺฉญฺเญว นิสฺสาย

    จำพวกที่ห้าถือธุดงค์เพราะอาศัยความมักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลากิเลส และอาศัยความสงัด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกข้อปฏิบัติที่ทำให้ความอยากลดลงจริง เช่น ใช้ของเท่าที่จำเป็น หรือหาเวลาอยู่เงียบ ๆ วันละช่วง แล้วสังเกตว่าใจเบาขึ้นหรือไม่

  7. ๗

    เห็นประโยชน์ของข้อปฏิบัติเอง อิทมตฺถิตญฺเญว นิสฺสาย

    จำพวกที่ห้ายังถือเพราะอาศัยการเห็นว่าข้อปฏิบัติที่งามนั้นมีประโยชน์ ในอารัญญกสูตร อังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่าจำพวกนี้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุดในห้าจำพวก เหมือนหัวเนยใสที่ชาวโลกกล่าวว่าเป็นยอดในบรรดาผลิตภัณฑ์ห้าอย่างจากนมโค

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทำข้อปฏิบัติไปพร้อมกับทบทวนเป็นระยะว่าได้ประโยชน์อะไรกับใจ ถ้ายังได้ประโยชน์จริงก็ทำต่อ ถ้าเริ่มเป็นเพียงนิสัยหรือภาพลักษณ์ ให้ปรับใหม่

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คนสองคนอาจกินมังสวิรัติ ตื่นตีห้า ถือศีลแปด หรือใช้ของน้อยชิ้นเหมือนกัน แต่ทำด้วยเหตุผลต่างกันโดยสิ้นเชิง คนหนึ่งทำเพราะเห็นประโยชน์จริง อีกคนทำเพื่อภาพลักษณ์ อีกคนทำตามกระแสโดยไม่เข้าใจ

ก่อนเริ่มข้อปฏิบัติที่เคร่งขึ้น ลองถามตัวเองว่ากำลังทำเพราะอะไร และถ้าไม่มีใครรู้เลย เรายังอยากทำอยู่ไหม คำตอบของคำถามนี้บอกได้มากว่าข้อปฏิบัตินั้นจะขัดเกลาใจ หรือจะกลายเป็นเครื่องประดับอัตตา

ถ้าความเคร่งที่ทำอยู่มาจากความเครียด ความกลัว หรือความคิดที่บีบคั้นจนควบคุมไม่ได้ ควรผ่อนลงและปรึกษาคนที่ไว้ใจหรือผู้เชี่ยวชาญ ความเคร่งที่ดีควรทำให้ใจเบาและสงบขึ้น

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

สามัญญผลสูตร: หนี้ โรค เรือนจำ ความเป็นทาส และทางกันดาร

ยถา อิณํ ยถา โรคํ ยถา พนฺธนาคารํ

ทรงเปรียบใจที่ยังมีนิวรณ์ ๕ ว่าเหมือนคนเป็นหนี้ คนป่วยหนัก นักโทษ ทาส และคนเดินทางกันดาร แล้วเปรียบใจที่ละนิวร…

จูฬนีสูตร: อย่าดูแคลนความเลื่อมใสของคนอื่น

เตน จิตฺตปฺปสาเทน

พระอานนท์ทูลถามว่าพระสุรเสียงของพระพุทธเจ้าไปได้ไกลเพียงใด เมื่อได้ฟังคำตอบแล้วท่านเปล่งความปีติว่าเป็นลาภของต…

จูฬมาลุงโกยวาทสูตร: ลูกศรอาบยาพิษ

อพฺยากตญฺจ เม อพฺยากตโต ธาเรถ

พระมาลุงกยบุตรขู่จะลาสิกขาถ้าพระพุทธเจ้าไม่ตอบว่าโลกเที่ยงหรือไม่ ชีวะกับสรีระเป็นอันเดียวกันหรือไม่ — พระองค์…

EN TH

ชีวกสูตร: เนื้อที่ภิกษุไม่ควรรับ และใจที่ไม่ผูกติดกับอาหาร

ชีวกสุตฺตํ

หมอชีวกทูลถามถึงข่าวว่าพระพุทธเจ้าทรงรู้อยู่แต่ยังฉันเนื้อที่เขาฆ่าเพื่อพระองค์ ทรงตอบว่าเป็นการกล่าวตู่ แล้วต…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้