ขอเกินคำปวารณา: เมื่อคำว่ายินดีให้ถูกใช้จนคนให้เดือดร้อน
อญฺญาตกํ คหปตึ วา คหปตานึ วา จีวรํ วิญฺญาเปยฺยเศรษฐีบุตรปวารณาว่าจะถวายอะไรก็บอกได้ แล้วถูกขอผ้าที่นุ่งอยู่จนต้องเดินกลับบ้านด้วยผ้าผืนเดียว อีกเรื่องหนึ่งน…
เนมิราชชาตกํ
พระเจ้าเนมิราชสงสัยว่าทานกับพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลมาก มาตลีเทพสารถีพาไปดูที่อยู่ของผู้ทำกรรมชั่วและกรรมดี ท้าวสักกะชวนให้อยู่บนสวรรค์ แต่ทรงปฏิเสธ เพราะสิ่งที่คนอื่นให้ก็เหมือนของยืม แล้วกลับมาทำบุญด้วยตนเองจนออกบวช
เนมิราชชาดกเป็นเรื่องที่ ๔ ในมหานิบาตชาดก ขุททกนิกาย (ทศชาติ) ตัวบทในพระไตรปิฎกเป็นคาถาที่ร้อยต่อกันเป็นเรื่อง ฉบับแปลไทยมีคำเชื่อมความสั้น ๆ ส่วนเรื่องเล่าโดยละเอียดมาจากอรรถกถาชาดก (ชาตกัฏฐกถา) พระโพธิสัตว์คือพระเจ้าเนมิราช กษัตริย์แห่งกรุงมิถิลา แคว้นวิเทหะ หัวเรื่องในฉบับแปลไทยและประเพณีไทยจัดเรื่องนี้เป็นการบำเพ็ญอธิษฐานบารมี
ในคาถา พระเจ้าเนมิราชทรงให้ทานแก่ชาววิเทหะทั้งปวง แล้วเกิดพระดำริว่า ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลมาก ท้าวสักกะเสด็จมาตอบว่า พรหมจรรย์อย่างต่ำทำให้เกิดในตระกูลกษัตริย์ อย่างกลางทำให้เป็นเทวดา อย่างสูงสุดทำให้บริสุทธิ์ และตรัสว่าวรรณะใดตั้งอยู่ในอธรรมย่อมตกต่ำ วรรณะใดประพฤติธรรมย่อมหมดจด ต่อมาเทวดาชาวดาวดึงส์อยากพบพระองค์ มาตลีเทพสารถีจึงนำรถทิพย์มารับ พระราชาขอไปทางที่ได้เห็นทั้งที่อยู่ของผู้ทำบาปและผู้ทำบุญ มาตลีตอบทีละภาพว่าผู้นั้นทำกรรมอะไรไว้
เมื่อถึงสุธรรมสภา ท้าวสักกะเชิญให้ประทับเสวยทิพยสมบัติ แต่พระเจ้าเนมิราชตรัสว่า สิ่งที่ได้เพราะผู้อื่นให้ก็เหมือนยานพาหนะหรือทรัพย์ที่ยืมมา จะกลับไปทำกุศลในหมู่มนุษย์ ท้ายเรื่องเมื่อเห็นผมหงอก ทรงถือว่าเทวทูตปรากฏแล้ว จึงบริจาคทานมากมายและออกบวช
รายละเอียดอย่างที่ว่าพระเจ้าเนมิราชสืบวงศ์มาจากพระเจ้ามฆเทวะ และได้ชื่อว่าเนมิ (กงล้อ) เพราะมาเกิดเพื่อให้วงศ์ครบรอบเหมือนกงล้อ มาจากอรรถกถา
ขณะกำลังให้ทานอยู่ พระเจ้าเนมิราชก็ยังสงสัยว่าทานกับพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลมากกว่า ท้าวสักกะตอบว่าพรหมจรรย์ยิ่งสูงยิ่งพาไปไกลจนถึงความบริสุทธิ์ และบอกว่าตนเองประเสริฐเพราะทาน ความสำรวม และการฝึกตน
ทำความดีที่ทำอยู่ต่อไป และหมั่นถามว่ามีความดีขั้นต่อไปที่ยังไม่ได้ลองหรือไม่ เช่น จากการบริจาคไปสู่การรักษาศีลหรือฝึกใจ
ภาพแรกที่มาตลีอธิบายคือผู้ที่เมื่ออยู่ในโลกมนุษย์มีกำลัง แล้วเบียดเบียนด่าว่าผู้ที่ไม่มีกำลัง ภาพต่อ ๆ มาพูดถึงคนตระหนี่ที่ด่าว่าสมณพราหมณ์ คนเป็นพยานเท็จหลอกเอาทรัพย์ของประชาชน และคนที่เห็นผิดแล้วชักชวนผู้อื่น คาถาบรรยายผลเป็นภาพนรกแบบโบราณ แต่ทุกภาพชี้กลับไปที่การกระทำ
เมื่อมีอำนาจเหนือใคร เช่น ลูกน้อง ลูก หรือคนที่ต้องพึ่งเรา ให้ระวังเป็นพิเศษ เพราะคนที่ตอบโต้ไม่ได้คือคนที่เราทำร้ายได้ง่ายที่สุด
ในวิมานต่าง ๆ มาตลีเล่าว่าเทพบุตรบางองค์เคยเป็นคฤหบดีผู้เป็นทานบดี สร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำ และสะพาน ถวายปัจจัยแก่ผู้ปฏิบัติตรงด้วยใจเลื่อมใส และรักษาอุโบสถศีลในวันพระ บางองค์เป็นสาวกที่ทำตามคำสอนของพระศาสดา
ความดีที่เป็นประโยชน์แก่คนจำนวนมากไม่ต้องใหญ่ เช่น ร่วมซ่อมทางเดินในชุมชน ตั้งจุดน้ำดื่ม หรือช่วยงานส่วนรวมโดยไม่ต้องมีชื่อ
ท้าวสักกะชวนให้อยู่เสวยทิพยสมบัติ พระเจ้าเนมิราชปฏิเสธว่า สิ่งที่ได้เพราะผู้อื่นให้ เหมือนยานหรือทรัพย์ที่ยืมเขามา บุญที่ทำเองเท่านั้นเป็นทรัพย์ที่ติดตามตัวไป
ตำแหน่งที่ได้เพราะเส้นสาย หรือคำชมที่ได้เพราะคนเกรงใจ ใช้ได้แต่ไม่ใช่ของเราจริง ให้ลงแรงกับทักษะและคุณธรรมที่สร้างเองและพกติดตัวไปได้ทุกที่
พระองค์ตรัสว่าจะกลับไปทำกุศลให้มากในหมู่มนุษย์ ด้วยการให้ทาน การประพฤติสม่ำเสมอ ความสำรวม และการฝึกอินทรีย์ เพราะผู้ทำบุญแล้วย่อมมีสุขและไม่เดือดร้อนภายหลัง และยังขอบคุณมาตลีที่พาไปเห็นทั้งสองทาง
แรงบันดาลใจที่ได้จากหนังสือ สารคดี หรือการไปเยี่ยมคนป่วย จะมีค่าก็ต่อเมื่อกลับมาลงมือทำในชีวิตปกติ
เมื่อพระเจ้าเนมิราชเห็นผมหงอกขึ้นบนศีรษะ ตรัสว่าผมหงอกนำความหนุ่มไป เทวทูตปรากฏแล้ว ถึงเวลาที่ควรบวช จึงทรงบริจาคทานมากมายแล้วเข้าถึงความสำรวมในศีล
ใช้สัญญาณเล็ก ๆ ของวัย เช่น ผมหงอก สายตาที่เปลี่ยน หรือวันเกิดอีกปี เป็นจุดทบทวนว่าเรื่องสำคัญที่เลื่อนมานานควรเริ่มเมื่อไร
เรื่องนี้ไม่ได้มีไว้ให้กลัวนรก แต่ชวนให้เห็นว่าการกระทำแต่ละอย่างมีผลตามมา ภาพนรกและสวรรค์ในคาถาเป็นภาษาของยุคสมัยที่ใช้บอกว่า การกดขี่คนอ่อนแอ การโกงส่วนรวม และความตระหนี่ทิ้งผลร้ายไว้ ส่วนการสร้างสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนอื่นและการรักษาศีลทิ้งผลดีไว้
คำตอบของพระเจ้าเนมิราชต่อท้าวสักกะใช้ได้ตรง ๆ กับชีวิตวันนี้ ความสำเร็จที่ได้มาเพราะคนอื่นยกให้ ไม่มั่นคงเท่าคุณค่าที่เราสร้างขึ้นเอง
ส่วนผมหงอกที่เป็นเทวทูตเตือนว่าเวลามีจำกัด เรื่องดีที่ตั้งใจไว้ไม่ควรรอจน "พร้อม" เสียก่อน
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
เศรษฐีบุตรปวารณาว่าจะถวายอะไรก็บอกได้ แล้วถูกขอผ้าที่นุ่งอยู่จนต้องเดินกลับบ้านด้วยผ้าผืนเดียว อีกเรื่องหนึ่งน…
กถาสั้น ๆ ในวรรคที่ ๗ ของกถาวัตถุ ถามว่าทานคือเจตสิกธรรมในใจผู้ให้ หรือคือสิ่งของที่ให้ ทั้งสองฝ่ายยกพระสูตรมา…
กาตะกละคิดว่านกจักรพรากสวยเพราะได้กินปลาดี ๆ นกจักรพรากตอบว่ากินแต่สาหร่ายและแหน ความผ่องใสมาจากการไม่เบียดเบี…
สี่กถาต้นวรรคที่ ๑๘ ตอบความเห็นที่ว่าพระพุทธเจ้าไม่ได้ประทับในโลกมนุษย์จริง ไม่ได้ทรงแสดงธรรมเอง ไม่มีกรุณา แล…