อุตติยสูตร: นายประตูเมืองที่มีประตูเดียว
หลักธรรมพื้นฐาน

อุตติยสูตร: นายประตูเมืองที่มีประตูเดียว

อุตฺติยสุตฺตํ

อุตติยปริพาชกถามว่า ธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง จะพาโลกทั้งหมด ครึ่งหนึ่ง หรือหนึ่งในสามออกจากทุกข์ พระพุทธเจ้าทรงนิ่ง พระอานนท์จึงเปรียบด้วยนายประตูเมืองที่ไม่รู้ว่ามีคนเข้าออกเท่าไร แต่รู้ว่าทุกคนต้องผ่านประตูนี้ คือละนิวรณ์ ๕ ตั้งจิตในสติปัฏฐาน ๔ และเจริญโพชฌงค์ ๗

๘ ข้อ

ในอุตติยสูตร อุบาสกวรรค ทสกนิบาต อังคุตตรนิกาย อุตติยปริพาชกทูลถามพระพุทธเจ้าทีละข้อ ว่าโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง มีที่สุดหรือไม่มีที่สุด ชีพกับสรีระเป็นอันเดียวกันหรือไม่ และตถาคตหลังตายยังมีอยู่หรือไม่ พระพุทธเจ้าตรัสทุกข้อว่า ข้อนี้เราไม่พยากรณ์ อุตติยะจึงถามว่า ถ้าอย่างนั้นทรงพยากรณ์อะไร พระองค์ตรัสว่า ทรงแสดงธรรมด้วยความรู้ยิ่งแก่สาวก เพื่อความหมดจดของสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม และเพื่อทำให้แจ้งนิพพาน

อุตติยะถามต่อว่า ด้วยธรรมนั้น โลกทั้งหมด ครึ่งหนึ่ง หรือหนึ่งในสาม จะออกจากทุกข์ได้ พระพุทธเจ้าทรงนิ่ง พระอานนท์เกรงว่าอุตติยะจะเข้าใจผิดว่าพระพุทธเจ้าเลี่ยงหรือตอบไม่ได้ ซึ่งจะเป็นโทษแก่เขาไปนาน จึงยกอุปมาเรื่องเมืองชายแดนที่มีประตูเดียว

ท้ายพระสูตร พระอานนท์อธิบายว่า คำถามนี้เป็นคำถามเดิมที่ถามโดยปริยายอื่น พระพุทธเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์

  1. คำถามที่ไม่ทรงพยากรณ์ อพฺยากตํ โข เอตํ อุตฺติย มยา

    อุตติยะถามเรื่องโลกเที่ยงหรือไม่ มีที่สุดหรือไม่ ชีพกับสรีระ และตถาคตหลังตาย พระพุทธเจ้าตรัสทุกข้อว่า ข้อนี้เราไม่พยากรณ์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อติดอยู่กับคำถามที่ถกกันได้ไม่รู้จบ ลองถามว่าคำตอบจะช่วยให้ทุกข์ลดลงจริงไหม ถ้าไม่ ให้วางไว้ก่อน

  2. สิ่งที่ทรงแสดง อภิญฺญา โข อหํ อุตฺติย สาวกานํ ธมฺมํ เทเสมิ

    พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมด้วยความรู้ยิ่ง เพื่อความหมดจดของสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม และเพื่อทำให้แจ้งนิพพาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้เป้าหมายนี้เป็นเกณฑ์เลือกสิ่งที่จะอ่านหรือฟังเรื่องธรรมะ ว่าช่วยให้ใจสะอาดและทุกข์น้อยลงหรือไม่

  3. ทรงนิ่งต่อคำถามเรื่องจำนวน ภควา ตุณฺหี อโหสิ

    เมื่ออุตติยะถามว่าโลกทั้งหมด ครึ่งหนึ่ง หรือหนึ่งในสามจะออกจากทุกข์ได้ด้วยธรรมนั้น พระพุทธเจ้าทรงนิ่ง ไม่ตอบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความเงียบบางครั้งเป็นคำตอบที่ซื่อตรงกว่าการเดา โดยเฉพาะเมื่อคำถามตั้งอยู่บนสมมติฐานที่ไม่ตรงประเด็น

  4. พระอานนท์ช่วยด้วยอุปมา อุปมายมิเธกจฺเจ วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ

    พระอานนท์เกรงว่าอุตติยะจะเกิดความเห็นผิดว่า พระพุทธเจ้าเลี่ยงคำถามหรือตอบไม่ได้ ซึ่งจะเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่เขาไปนาน จึงกล่าวว่า วิญญูชนบางพวกเข้าใจความหมายได้ด้วยอุปมา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นว่าอีกฝ่ายกำลังจะเข้าใจผิด ลองอธิบายด้วยภาพเปรียบที่เขาคุ้นเคย แทนการพูดคำเดิมซ้ำ

  5. เมืองที่มีประตูเดียว ตตฺรสฺส โทวาริโก ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี

    เมืองชายแดนของพระราชามีป้อม กำแพง และซุ้มประตูมั่นคง มีประตูเดียว นายประตูเป็นบัณฑิต ห้ามคนที่ไม่รู้จัก ให้คนที่รู้จักเข้าไป เขาเดินตรวจรอบกำแพงแล้วไม่พบรอยต่อหรือช่องใด แม้ขนาดแมวลอดได้ เขาไม่รู้ว่ามีสัตว์เข้าออกเท่าไร แต่รู้ว่าสัตว์ตัวใหญ่ทุกตัวที่เข้าออก ต้องผ่านประตูนี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในงานใด ๆ ให้รู้ว่าอะไรคือเงื่อนไขที่ขาดไม่ได้ ไม่ต้องรู้ล่วงหน้าว่าจะสำเร็จกี่ครั้ง แต่รู้ว่าทุกความสำเร็จต้องผ่านเงื่อนไขนั้น

  6. ตถาคตไม่ได้ขวนขวายเรื่องจำนวน น ตถาคตสฺส เอวํ อุสฺสุกฺกตํ โหติ

    พระตถาคตไม่ได้ขวนขวายว่าโลกทั้งหมด ครึ่งหนึ่ง หรือหนึ่งในสามจะออกจากทุกข์ สิ่งที่ทรงรู้คือทางที่ทุกคนซึ่งออกไปแล้ว กำลังออก หรือจะออก ต้องผ่าน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ครูหรือผู้นำที่ดีไม่ต้องแบกความกังวลว่าจะเปลี่ยนคนได้กี่คน หน้าที่คือชี้ทางให้ถูกและชัด

  7. ประตูนั้นคือนิวรณ์ สติปัฏฐาน โพชฌงค์ ปญฺจ นีวรเณ ปหาย

    ทุกคนที่ออกจากโลกไปแล้ว กำลังออก หรือจะออก ล้วนละนิวรณ์ ๕ ซึ่งเป็นเครื่องเศร้าหมองของใจและทำปัญญาให้ถอยกำลัง มีจิตตั้งมั่นดีในสติปัฏฐาน ๔ และเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามเป็นจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตรวจใจวันละครั้งว่านิวรณ์ตัวไหนเด่นอยู่ เช่น ความง่วงหรือความฟุ้งซ่าน แล้วใช้สติกับกาย เวทนา จิต และธรรม เป็นที่ตั้ง

  8. คำถามเดิมที่ถามในรูปใหม่ อญฺเญน ปริยาเยน

    พระอานนท์สรุปว่า คำถามเรื่องจำนวนคนที่จะออกจากทุกข์ เป็นคำถามเดียวกับที่อุตติยะถามมาก่อน เพียงถามโดยปริยายอื่น พระพุทธเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อพบว่าตัวเองถามเรื่องเดิมด้วยถ้อยคำใหม่ซ้ำ ๆ อาจถึงเวลาเลิกหาคำตอบ แล้วหันมาลงมือทำสิ่งที่รู้แล้ว

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หลายคนอยากได้คำตอบใหญ่ ๆ ก่อนเริ่มลงมือ เช่น คนส่วนใหญ่จะเข้าใจธรรมไหม โลกจะดีขึ้นหรือเปล่า พระสูตรนี้ชี้ว่าคำถามแบบนี้ไม่ได้ช่วยให้ใครออกจากทุกข์ สิ่งที่รู้ได้แน่คือทางที่ต้องผ่าน

อุปมานายประตูยังบอกด้วยว่า ความรู้ที่มีประโยชน์ไม่จำเป็นต้องเป็นตัวเลขหรือการพยากรณ์ รู้ว่าประตูอยู่ตรงไหนและกำแพงไม่มีช่องโหว่ก็เพียงพอ ไม่ต้องรู้ว่าจะมีคนผ่านกี่คน

ในชีวิตประจำวัน เมื่อความกังวลเรื่องผลลัพธ์ภาพรวมทำให้ท้อ ให้กลับมาที่สิ่งที่อยู่ตรงหน้า คือวันนี้ใจเรามีนิวรณ์อะไร และได้ฝึกสติแล้วหรือยัง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

พระพุทธเจ้าในอดีต: สายการตรัสรู้จากพระโกณฑัญญะถึงพระกัสสปะ

พุทฺธวํโส

พุทธวงศ์เล่าพระพุทธเจ้าในอดีตทีละพระองค์ด้วยโครงเดียวกัน ทั้งพระนคร ต้นโพธิ์ อัครสาวก และพระโพธิสัตว์ที่มาเฝ้า…

ทำดีเพื่อให้คนชม: คดีตัวอย่างเรื่องอวดคุณวิเศษ

เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตีติ

ภิกษุอยู่ป่า บิณฑบาต และเดินจงกรมด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเรา พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ถึงปาราชิก แต่ห้ามทำอย่าง…