ขอเกินคำปวารณา: เมื่อคำว่ายินดีให้ถูกใช้จนคนให้เดือดร้อน
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ขอเกินคำปวารณา: เมื่อคำว่ายินดีให้ถูกใช้จนคนให้เดือดร้อน

อญฺญาตกํ คหปตึ วา คหปตานึ วา จีวรํ วิญฺญาเปยฺย

เศรษฐีบุตรปวารณาว่าจะถวายอะไรก็บอกได้ แล้วถูกขอผ้าที่นุ่งอยู่จนต้องเดินกลับบ้านด้วยผ้าผืนเดียว อีกเรื่องหนึ่งนายช่างหม้อปวารณาถวายบาตร แล้วต้องทำบาตรจนไม่มีเวลาทำของขาย ครอบครัวลำบาก เป็นต้นบัญญัติหลายสิกขาบทเรื่องการขอที่ไม่รู้ประมาณ

๗ ข้อ

ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค ๒ นิสสัคคิยกัณฑ์ จีวรวรรค สิกขาบทที่ ๖ เล่าว่าท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นผู้ชำนาญในการแสดงธรรม เศรษฐีบุตรผู้หนึ่งฟังธรรมแล้วเลื่อมใส จึงปวารณาว่าพระคุณเจ้าต้องการจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ หรือยา ก็ขอให้บอก ท่านพระอุปนันทะตอบว่า ถ้าจะถวายก็จงถวายผ้าผืนหนึ่งจากผ้าที่นุ่งห่มอยู่นี้ เศรษฐีบุตรขอผัดถึงสามครั้งว่าเป็นกุลบุตรจะเดินไปด้วยผ้าผืนเดียวดูกระไรอยู่ ขอกลับบ้านก่อนแล้วจะส่งผืนนั้นหรือผืนที่ดีกว่ามาถวาย แต่ถูกพูดพ้อว่าไม่ประสงค์จะถวายแล้วจะปวารณาทำไม เขาจึงถวายผ้าแล้วเดินกลับ ชาวบ้านที่พบเข้าถามว่าทำไมจึงมีผ้าผืนเดียว เมื่อทราบเรื่องก็พากันติเตียน

สิกขาบทที่ ๘ ในวรรคเดียวกันเป็นอีกกรณีหนึ่ง บุรุษผู้หนึ่งบอกภรรยาว่าจะถวายจีวรแก่ท่านพระอุปนันทะ ท่านทราบข่าวจึงเข้าไปหาเขาทั้งที่เขายังไม่ได้ปวารณา แล้วบอกว่าถ้าจะให้ครองจีวรก็จงให้ครองจีวรชนิดนี้ เพราะจีวรที่อาตมาไม่ใช้ แม้ครองแล้วจักทำอะไรได้ เจ้าของเรือนติเตียนว่าเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อนเลย ไฉนจึงเข้ามากำหนดชนิดของจีวรที่เขาจะให้

ในปัตตวรรค สิกขาบทที่ ๒ นายช่างหม้อผู้หนึ่งที่เมืองกบิลพัสดุ์ปวารณาไว้ว่าพระคุณเจ้ารูปใดต้องการบาตร กระผมจักถวาย ภิกษุทั้งหลายไม่รู้จักประมาณ ขอบาตรกันมาก รูปที่มีบาตรเล็กก็ขอใบใหญ่ รูปที่มีบาตรใหญ่ก็ขอใบเล็ก นายช่างหม้อมัวทำบาตรถวายจนไม่สามารถทำของสำหรับขายอย่างอื่นได้ ตนเองก็ไม่พอครองชีพ บุตรภรรยาก็ลำบาก ชาวบ้านจึงพากันติเตียน สิกขาบทเหล่านี้บัญญัติแก่ภิกษุ แต่สิ่งที่ตัวเรื่องชี้ให้เห็นคือคำปวารณาของผู้ให้ไม่ใช่ใบอนุญาตไม่จำกัด

  1. ๑

    ผ้าที่เขานุ่งอยู่ กับคำผัดสามครั้ง อญฺญาตกํ คหปตึ วา คหปตานึ วา จีวรํ วิญฺญาเปยฺย

    เศรษฐีบุตรไม่ได้ปฏิเสธ เขาขอผัดว่าจะกลับบ้านแล้วส่งผ้าผืนนั้นหรือผืนที่ดีกว่ามาถวาย และพูดอย่างนี้ถึงสามครั้ง แต่ถูกตอบว่าไม่ประสงค์จะถวายแล้วจะปวารณาทำไม เขาจึงจำต้องให้ พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติห้ามขอจีวรต่อเจ้าเรือนผู้มิใช่ญาติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่ออีกฝ่ายขอผัดหรือขอเสนอทางอื่น ให้ถือว่านั่นคือคำตอบแล้ว การถามซ้ำครั้งที่สามไม่ใช่การยืนยัน แต่เป็นการกดดัน

  2. ๒

    คนที่ไม่ใช่ญาติไม่รู้ว่าเราไหวแค่ไหน อตฺตโน ธเนน

    ในคำติเตียน พระพุทธเจ้าตรัสว่าคนที่มิใช่ญาติย่อมไม่รู้ว่าอะไรสมควรหรือไม่สมควร และไม่รู้ว่าเขามีหรือไม่มี ญาติอาจทักท้วงหรือปฏิเสธได้ตามตรง แต่คนนอกมักเกรงใจจนให้เกินกำลัง อนาปัตติวารจึงยกไว้ว่าขอต่อญาติ ขอต่อผู้ปวารณา ขอเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น หรือจ่ายด้วยทรัพย์ของตนเอง ไม่เป็นอาบัติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนขอความช่วยเหลือจากคนที่ไม่สนิทพอจะปฏิเสธเราได้ ให้ถามตัวเองว่าเขาจะกล้าบอกว่าไม่สะดวกไหม ถ้าไม่กล้า อย่าเพิ่งขอ

  3. ๓

    ข้อยกเว้นเมื่อจีวรถูกชิงหรือหาย อจฺฉินฺนจีวโร

    สิกขาบทนี้มีอนุบัญญัติผ่อนไว้ว่า ภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไปหรือมีจีวรฉิบหาย ขอต่อเจ้าเรือนผู้มิใช่ญาติได้ เพราะเป็นความจำเป็นจริง กฎไม่ได้ห้ามการขอในยามคับขัน แต่ห้ามการขอเพราะอยากได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    แยกให้ออกระหว่างเดือดร้อนจริงกับอยากได้ ตอนเดือดร้อนจริงให้ขอได้เต็มปาก และคนรอบตัวก็มักยินดีช่วยจริง ๆ

  4. ๔

    เขายังไม่ได้ปวารณา แต่เราเข้าไปกำหนดของ ปุพฺเพ อปฺปวาริโต

    ในสิกขาบทที่ ๘ ท่านพระอุปนันทะได้ยินมาว่ามีผู้ตั้งใจจะถวายจีวร จึงเข้าไปหาเขาทั้งที่เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน แล้วระบุชนิดของจีวรที่ต้องการ เจ้าของเรือนติเตียนทันทีว่าจะให้ครองจีวรก็ทำได้ไม่ง่าย ความตั้งใจดีของเขาถูกเปลี่ยนเป็นข้อเรียกร้องก่อนที่เขาจะได้ให้เสียอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้ว่ามีคนกำลังจะให้ของขวัญเรา อย่ารีบไปบอกสเปก ปล่อยให้การให้เป็นของเขา แล้วขอบคุณสิ่งที่ได้รับ

  5. ๕

    ขอให้เขาจ่ายถูกลง ไม่เป็นอาบัติ อปฺปคฺฆํ เจตาเปติ

    อนาปัตติวารของสิกขาบทที่ ๘ ระบุไว้ว่า ถ้าเจ้าเรือนใคร่จะจ่ายจีวรมีราคาแพง แล้วภิกษุให้เขาจ่ายจีวรที่มีราคาถูกลง ไม่เป็นอาบัติ ตัวบทจึงไม่ได้ห้ามการพูดถึงของที่เขาจะให้ทุกกรณี แต่ห้ามการพูดที่เพิ่มภาระแก่ผู้ให้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ารู้ว่าใครกำลังจะใช้จ่ายเกินตัวเพื่อเรา การบอกว่าขอแบบเรียบง่ายกว่านี้ก็พอ เป็นน้ำใจที่ถูกต้อง ไม่ใช่การเสียมารยาท

  6. ๖

    นายช่างหม้อที่ต้องเลิกทำมาหากิน โย ปน ภิกฺขุ อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย

    เมื่อนายช่างหม้อปวารณาไว้ ภิกษุทั้งหลายไม่รู้จักประมาณ ขอบาตรกันมาก จนเขาไม่สามารถทำของสำหรับขายอย่างอื่นได้ ตนเองก็ไม่พอครองชีพ บุตรภรรยาก็ลำบาก ภายหลังพระฉัพพัคคีย์แม้มีบาตรแตกเพียงเล็กน้อย ทะลุเล็กน้อย หรือมีเพียงรอยขีด ก็ขอบาตรใหม่อีก จึงทรงบัญญัติว่าภิกษุมีบาตรมีแผลหย่อนห้า แล้วให้จ่ายบาตรใหม่ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเปลี่ยนของใหม่ ให้ถามว่าของเดิมใช้ไม่ได้จริงหรือแค่ไม่สวยแล้ว และของฟรีจากคนอื่นก็มีต้นทุนของเขาเสมอ

  7. ๗

    ได้บาตรใบที่แย่ที่สุด และใช้จนกว่าจะแตก ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพ

    ตัวสิกขาบทกำหนดวิธีแก้ไว้อย่างน่าจดจำ ภิกษุนั้นต้องสละบาตรใหม่ในที่ประชุมภิกษุ แล้วรับบาตรใบสุดท้ายของที่ประชุมนั้นไป พร้อมคำสั่งว่านี้บาตรของท่าน พึงทรงไว้กว่าจะแตก ผลคือผู้ที่อยากได้ของใหม่กลับได้ของที่เก่าที่สุดไปใช้จนหมดอายุจริง ๆ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าจับได้ว่าตัวเองเปลี่ยนของบ่อยเพราะเบื่อ ลองตั้งกติกาว่าชิ้นต่อไปจะใช้จนพังจริง แล้วสังเกตว่าความอยากเปลี่ยนลดลงแค่ไหน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คำว่าต้องการอะไรบอกได้เลย เป็นคำที่คนพูดด้วยน้ำใจจริง แต่คนพูดมักคิดถึงความช่วยเหลือขนาดหนึ่ง ส่วนคนฟังอาจได้ยินเป็นอีกขนาดหนึ่ง เรื่องเศรษฐีบุตรชี้จุดนี้ชัด เขาปวารณาด้วยความเลื่อมใส แต่ไม่ได้ตั้งใจจะถอดผ้าที่ตัวเองนุ่งอยู่ให้ และเมื่อขอผัดอย่างสุภาพถึงสามครั้ง เขาก็ยังถูกกดดันจนต้องยอม

เรื่องนายช่างหม้อเป็นด้านที่มองไม่เห็นของการขอ แต่ละคนขอเพียงใบเดียว ไม่มีใครรู้สึกว่าตนเองเรียกร้องมาก แต่เมื่อรวมกันแล้วมันกินเวลาทำมาหากินของเขาทั้งหมด เรื่องนี้ใช้ได้กับเพื่อนที่เป็นช่าง เป็นหมอ เป็นทนาย หรือเป็นโปรแกรมเมอร์ ที่บอกว่ามีอะไรให้ช่วยได้บอกนะ ความช่วยเหลือแบบให้เปล่าที่กระจายมาจากหลายคนพร้อมกันอาจกลายเป็นงานเต็มเวลาของเขา

อนาปัตติวารของสิกขาบทให้แนวทางที่ใช้ได้จริง คือขอจากญาติได้ ขอจากผู้ที่ปวารณาไว้ได้ ขอเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นได้ และจ่ายด้วยทรัพย์ของตนเองได้ พูดอีกอย่างคือให้ดูว่าอีกฝ่ายรู้กำลังของตนและเต็มใจจริงหรือไม่ และมีอีกข้อที่งดงามคือถ้าเจ้าของเรือนตั้งใจจะจ่ายของแพง แล้วเราขอให้เขาจ่ายของที่ถูกลง ไม่เป็นอาบัติเลย

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ราหุลบวชเป็นสามเณร: พรของพระเจ้าสุทโธทนะเรื่องความยินยอมของพ่อแม่

น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ

ราหุลกุมารทูลขอมรดกจากพระพุทธเจ้า แต่ได้บวชเป็นสามเณร เป็นเหตุให้ทรงอนุญาตการบวชสามเณร พระเจ้าสุทโธทนะทรงเล่าค…

นันทิวิสาลชาดก: คำพูดดีทำให้ภาระหนักเคลื่อนได้

นนฺทิวิสาลชาตกํ

พึงพูดแต่คำที่น่าพอใจ เมื่อพราหมณ์พูดคำไพเราะ โคนันทิวิสาลก็ลากภาระหนักไปได้ ทั้งพราหมณ์ได้ทรัพย์และโคก็ปลื้มใ…

สัจจวิภังคสูตร: แจกแจงอริยสัจ และครูผู้ให้กำเนิดกับครูผู้เลี้ยงดู

สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงแนะให้คบพระสารีบุตรกับพระโมคคัลลานะ ผู้หนึ่งเหมือนแม่ผู้ให้กำเนิด อีกผู้หนึ่งเหมือนผู้เลี้ยงดู แ…

ภิกขุนีวิภังค์: ไม่ทอดทิ้งคนที่อยู่ในความดูแล

ทุกฺขิตํ สหชีวินึ เนว อุปฏฺเฐยฺย

ภิกษุณีไม่ดูแลศิษย์ที่ป่วยและไม่หาคนอื่นมาช่วย บวชศิษย์แล้วไม่สั่งสอนสองปี ไม่พาศิษย์หลีกไปเมื่อมีภัย และศิษย์…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้