พระหัตถกะและพระฉัพพัคคีย์: ต้นบัญญัติห้ามพูดเท็จและส่อเสียด

ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค ๒ ปาจิตติยกัณฑ์ มุสาวาทวรรค มีเรื่องต้นบัญญัติเกี่ยวกับคำพูดหลายข้อ สิกขาบทข้อที่ ๑ เกิดขึ้นที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี พระหัตถกะศากยบุตรเป็นคนพูดสับปรับ เมื่อสนทนากับพวกเดียรถีย์ ท่านปฏิเสธแล้วรับ รับแล้วปฏิเสธ เอาเรื่องอื่นกลบเกลื่อน พูดเท็จทั้งที่รู้ และนัดหมายแล้วทำให้คลาดเคลื่อน เมื่อภิกษุถาม ท่านตอบว่าพวกเดียรถีย์ต้องเอาชนะด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง ไม่ควรให้ความชนะแก่พวกเขา พระพุทธเจ้าทรงติเตียน แล้วบัญญัติว่าการพูดเท็จทั้งที่รู้เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทข้อที่ ๓ เกิดขึ้นที่เดียวกัน พระฉัพพัคคีย์นำคำส่อเสียดของภิกษุที่บาดหมางกันไปบอก ฟังจากฝ่ายนี้ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายฝ่ายนี้ ฟังจากฝ่ายโน้นมาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายฝ่ายโน้น ความบาดหมางที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วก็รุนแรงขึ้น จึงทรงบัญญัติว่าการส่อเสียดภิกษุเป็นปาจิตตีย์ ส่วนสิกขาบทข้อที่ ๒ ซึ่งอยู่ระหว่างสองเรื่องนี้ว่าด้วยการด่าด้วยคำเสียดแทง

สิกขาบทเหล่านี้เป็นวินัยของภิกษุ สำหรับผู้ครองเรือนมีศีลข้อที่ ๔ และกุศลกรรมบถฝ่ายวาจาเป็นหลักอยู่แล้ว แต่วิภังค์ในพระวินัยช่วยแยกแยะให้เห็นชัดว่าการพูดเท็จและการส่อเสียดประกอบด้วยอะไรบ้าง