ขุททกวัตถุขันธกะ: ไม่แต่งตัวเพื่ออวด แต่ดูแลร่างกายเมื่อจำเป็น
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ขุททกวัตถุขันธกะ: ไม่แต่งตัวเพื่ออวด แต่ดูแลร่างกายเมื่อจำเป็น

ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกํ

พระฉัพพัคคีย์สีกายกับต้นไม้ ใส่เครื่องประดับ ไว้ผมยาว ส่องกระจก แต่งหน้า ไปดูมหรสพ และสวดธรรมเป็นทำนองเพลง จนชาวบ้านติเตียน พระพุทธเจ้าทรงห้ามทีละข้อ แต่ทรงผ่อนให้เมื่อมีเหตุจำเป็นเรื่องสุขภาพ

๘ ข้อ

ในขุททกวัตถุขันธกะ จุลวรรค พระวินัยปิฎก มีเรื่องเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวันของภิกษุจำนวนมาก ตอนต้นขันธกะเล่าว่าพระฉัพพัคคีย์ทำสิ่งที่ชาวบ้านเห็นแล้วติเตียนว่าเหมือนคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ตั้งแต่อาบน้ำแล้วสีกายกับต้นไม้ เสา และฝา เหมือนนักมวย ใส่ต่างหู สร้อยคอ กำไล แหวน ไว้ผมยาวแล้วหวีด้วยน้ำมัน ส่องดูเงาหน้าในกระจกหรือในภาชนะน้ำ ทาหน้าผัดหน้า ไปดูมหรสพบนยอดเขา และสวดธรรมด้วยทำนองยาวคล้ายเพลงขับ

พระพุทธเจ้าทรงสอบถามแล้วทรงห้ามทีละเรื่อง ผู้ฝ่าฝืนต้องอาบัติทุกกฏ ซึ่งเป็นความผิดเล็กที่สุดระดับหนึ่ง แต่สิ่งที่น่าสังเกตคือ ทุกครั้งที่มีภิกษุป่วยหรือชรา พระองค์ทรงผ่อนให้ทันที เช่น ภิกษุที่เป็นแผลที่หน้าให้ส่องกระจกได้ ภิกษุที่ป่วยเป็นโรคตาให้ทาหน้าได้ ภิกษุชราที่ถูตัวเองไม่ถึงให้ใช้เกลียวผ้าได้

กฎเหล่านี้เป็นกฎของนักบวช ไม่ใช่ข้อบังคับสำหรับคฤหัสถ์ แต่เหตุผลเบื้องหลังใช้ได้กับทุกคน คือการดูแลร่างกายเพื่อสุขภาพเป็นเรื่องควรทำ ส่วนการแต่งตัวเพื่อให้คนมองนั้นกินเวลาและใจมากกว่าที่คิด

  1. ๑

    ไม่สีกายอวดกล้าม แต่มีทางให้คนป่วยและคนชรา รุกฺเข กาโย อุคฺฆํเสตพฺโพ

    พระฉัพพัคคีย์อาบน้ำแล้วสีขา แขน อก หลัง กับต้นไม้ เสา และฝา ชาวบ้านว่าเหมือนนักมวย จึงทรงห้าม ต่อมาภิกษุที่เป็นหิดไม่สบายเมื่อไม่ได้เกา ทรงอนุญาตไม้เกาที่ไม่จักเป็นฟัน ภิกษุชราที่ถูตัวเองไม่ถึงให้ใช้เกลียวผ้า และภิกษุที่ลังเลเรื่องถูหลังก็ทรงอนุญาตให้ถูด้วยมือ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นกติกาที่เคร่ง ให้ถามว่ามีข้อยกเว้นสำหรับคนป่วยหรือคนสูงวัยหรือยัง ถ้ายังไม่มี ควรเสนอให้มี

  2. ๒

    ไม่ใส่เครื่องประดับ องฺคุลิมุทฺทิกํ ธาเรนฺติ

    พระฉัพพัคคีย์ใส่ต่างหู สร้อยคอ เครื่องประดับเอว กำไล เครื่องประดับข้อมือ และแหวน ชาวบ้านติเตียนว่าเหมือนคฤหัสถ์ ทรงห้ามภิกษุใส่เครื่องประดับทุกชนิด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนซื้อเครื่องประดับชิ้นใหม่ ถามตัวเองว่าซื้อเพราะชอบและใช้จริง หรือเพราะอยากให้คนเห็น

  3. ๓

    ผมไม่ยาวเกินและไม่แต่งทรง ทุมาสิกํ วา ทุวงฺคุลํ วา

    ทรงห้ามไว้ผมยาว อนุญาตให้ไว้ได้ไม่เกินสองเดือนหรือยาวไม่เกินสององคุลี และทรงห้ามเสยผมด้วยแปรง หวี นิ้วมือ หรือน้ำมันผสมขี้ผึ้ง ซึ่งเป็นการแต่งผมแบบคฤหัสถ์สมัยนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกทรงผมที่ดูแลง่ายพอกับชีวิตจริง จะได้มีเวลาตอนเช้าเหลือไว้ทำสิ่งอื่น

  4. ๔

    ส่องกระจกได้เมื่อมีเหตุ อาทาเส วา อุทกปตฺเต วา มุขนิมิตฺตํ

    ทรงห้ามส่องดูเงาหน้าในแว่นหรือในภาชนะน้ำ ต่อมาภิกษุรูปหนึ่งเป็นแผลที่หน้า ถามเพื่อนว่าแผลเป็นอย่างไร เพื่อนบอกแล้วก็ไม่เชื่อ จึงทรงอนุญาตให้ส่องดูได้เพราะเหตุอาพาธ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้กระจกเพื่อตรวจความเรียบร้อยหรือดูแผล แล้ววางลง ถ้าพบว่าส่องหรือเลื่อนดูรูปตัวเองซ้ำ ๆ ลองจำกัดเวลา

  5. ๕

    ไม่ทาหน้าแต่งหน้า เว้นแต่รักษาโรค น ภิกฺขเว มุขํ อาลิมฺปิตพฺพํ

    พระฉัพพัคคีย์ทาหน้า ถูหน้า ผัดหน้า เจิมหน้าด้วยมโนศิลา และย้อมตัวย้อมหน้า ทรงห้ามทั้งหมด แต่เมื่อภิกษุรูปหนึ่งป่วยเป็นโรคตา ทรงอนุญาตให้ทาหน้าได้เพราะเหตุอาพาธ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    แยกให้ออกระหว่างผลิตภัณฑ์ที่ใช้รักษาผิวหรือป้องกันแดด กับของที่ซื้อเพราะกลัวว่าหน้าตาจะไม่พอ

  6. ๖

    ไม่ไปดูการฟ้อนรำขับร้อง นจฺจํ วา คีตํ วา วาทิตํ วา

    ที่กรุงราชคฤห์มีงานมหรสพบนยอดเขา พระฉัพพัคคีย์ไปเที่ยวดู ชาวบ้านติเตียน ทรงห้ามภิกษุไปดูการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความบันเทิงไม่ผิด แต่ลองสังเกตว่าหลังดูหรือฟังแล้วใจสงบขึ้นหรือฟุ้งขึ้น แล้วเลือกปริมาณให้พอดี

  7. ๗

    สวดธรรมไม่ให้เป็นเพลง อายตเกน คีตสฺสเรน ธมฺมํ คายนฺตสฺส

    การสวดธรรมด้วยทำนองยาวคล้ายเพลงขับมีโทษ ๕ อย่าง คือ ตนเองติดใจในเสียง คนอื่นก็ติดใจในเสียง ชาวบ้านติเตียน สมาธิของผู้มัวพอใจในการทำเสียงย่อมเสียไป และคนรุ่นหลังจะถือเป็นแบบอย่าง แต่ทรงอนุญาตการสวดแบบสรภัญญะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาสวดมนต์ ร้องเพลงในพิธี หรือพูดบนเวที ให้ใจอยู่ที่ความหมายมากกว่าความไพเราะของเสียงตัวเอง

  8. ๘

    รู้จักประมาณแม้ได้รับอนุญาตแล้ว ภควตา มตฺตา วณฺณิตา

    พระเจ้าพิมพิสารนิมนต์ให้ภิกษุฉันมะม่วงในพระราชอุทยานตามสบาย พระฉัพพัคคีย์สอยมะม่วงจนหมดแม้ผลอ่อน พระราชาตรัสว่าฉันหมดก็ดีแล้ว แต่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญความรู้จักประมาณ ชาวบ้านติเตียน ต่อมาทรงอนุญาตให้ฉันมะม่วงที่ฝานเป็นชิ้นและผลไม้ที่ทำให้เป็นกัปปิยะแล้ว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีคนบอกว่า "เอาไปได้ตามสบาย" ให้เอาแต่พอดี และเหลือไว้ให้เจ้าของและคนอื่นด้วย

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คฤหัสถ์ไม่จำเป็นต้องเลิกแต่งตัว หวีผม หรือส่องกระจก การแต่งกายให้เรียบร้อยเหมาะกับงานและโอกาสเป็นเรื่องดี สิ่งที่ขันธกะนี้ชวนสังเกตคือเส้นแบ่งระหว่างการดูแลตัวเองกับการหมกมุ่นกับภาพลักษณ์

ลองนับดูว่าวันหนึ่งใช้เวลาเท่าไรกับการแต่งตัว ถ่ายรูปตัวเอง หรือเลือกของประดับ แล้วถามว่าส่วนไหนทำเพื่อสุขภาพและความเหมาะสม ส่วนไหนทำเพื่อให้คนอื่นชม

ข้อที่ใช้ได้ดีอีกข้อคือหลักการผ่อนตามความจำเป็น กติกาในบ้านหรือที่ทำงานควรมีเหตุผลชัดเจน และควรยืดหยุ่นให้คนป่วย คนชรา หรือคนที่มีเหตุจำเป็นจริง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

มหาปทานสูตร: พระวิปัสสีปลีกจากหมู่ แล้วถามทวนหาเหตุของทุกข์

มหาปทานสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงเล่าถึงพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ แล้วเล่าละเอียดถึงพระวิปัสสีโพธิสัตว์ ผู้ปลีกตัวจากผู้ติดตาม ๘๔,๐๐๐…

สโมธานปริวาส: เมื่อกระบวนการรับผิดสะดุดกลางทาง

สโมธานปริวาโส

สมุจจยขันธกะไล่กรณีที่ยุ่งยากของการอยู่ปริวาสและประพฤติมานัต เช่น มีอาบัติหลายตัวปิดไว้นานไม่เท่ากัน ปิดไว้โดย…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้