ทำวัตรเย็น

อภิณหปัจจเวกขณ์ (บทพิจารณาเนือง ๆ ห้าข้อ)

อภิณฺหปจฺจเวกฺขณ

บทพิจารณาห้าข้อเรื่องความแก่ ความเจ็บ ความตาย การพลัดพราก และการกระทำของตน นิยมสวดต่อท้ายทำวัตรเย็น

โอกาสที่ใช้สวด

หลายวัดสวดบทนี้ต่อท้ายทำวัตรเย็น ก่อนนั่งสมาธิหรือก่อนแยกย้าย บางแห่งสวดเฉพาะวันพระ

ที่บ้านก็สวดได้ โดยเฉพาะคืนที่ใจยังวนอยู่กับเรื่องที่ควบคุมไม่ได้ การพูดความจริงเหล่านี้ออกมาตรง ๆ มักช่วยให้ใจคลายลง

ถ้าสวดแล้วรู้สึกหนักใจมากหรือกลัวจนนอนไม่หลับ ให้พักไว้ก่อน แล้วเปลี่ยนไปสวดบทแผ่เมตตาแทน หากความทุกข์ใจรุนแรงจนคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต ๑๓๒๓ (เบอร์ในประเทศไทย หากอยู่ต่างประเทศให้ติดต่อสายด่วนในประเทศที่อยู่)

ความเป็นมา

ห้าข้อนี้มาจากพระสูตรในอังคุตตรนิกาย ซึ่งพระพุทธเจ้าตรัสว่าทั้งหญิงและชาย ทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิต ควรพิจารณาเนือง ๆ

พระองค์ทรงอธิบายเหตุผลไว้ด้วยว่า คนเรามักเมาในความหนุ่มสาว เมาในความไม่มีโรค และเมาในชีวิต ความเมาเหล่านี้เป็นเหตุให้ทำสิ่งไม่ดีทางกาย วาจา ใจ เมื่อพิจารณาความจริงข้อนี้บ่อย ๆ ความเมาจะเบาบางลงหรือหมดไป จุดมุ่งหมายจึงไม่ใช่ให้กลัว แต่ให้ใช้เวลาที่มีอย่างรู้คุณค่า

ข้อสุดท้ายเรื่องการกระทำของตน เป็นเรื่องของการรับผิดชอบสิ่งที่เราเลือกทำเอง ไม่ใช่เครื่องมือตัดสินคนอื่นว่าที่เขาเจ็บป่วยหรือลำบากเพราะทำอะไรไว้ พระพุทธเจ้าไม่ได้ทรงสอนให้ใช้ข้อนี้กับความทุกข์ของใคร

คำบาลี

ชราธมฺโมมฺหิ ชรํ อนตีโต ชะราธัมโมมหิ ชะรัง อะนะตีโต เรามีความแก่เป็นธรรมดา ยังไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้
พฺยาธิธมฺโมมฺหิ พฺยาธึ อนตีโต พะยาธิธัมโมมหิ พะยาธิง อะนะตีโต เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ยังไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้
มรณธมฺโมมฺหิ มรณํ อนตีโต มะระณะธัมโมมหิ มะระณัง อะนะตีโต เรามีความตายเป็นธรรมดา ยังไม่ล่วงพ้นความตายไปได้
สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว สัพเพหิ เม ปิเยหิ มะนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว เราจะต้องพลัดพรากจากคนและสิ่งที่รักที่พอใจทั้งหมด
กมฺมสฺสโกมฺหิ กมฺมทายาโท กมฺมโยนิ กัมมัสสะโกมหิ กัมมะทายาโท กัมมะโยนิ เรามีการกระทำเป็นของตน เป็นผู้รับผลของการกระทำ มีการกระทำเป็นแดนเกิด
กมฺมพนฺธุ กมฺมปฏิสรโณ กัมมะพันธุ กัมมะปะฏิสะระโณ มีการกระทำเป็นเผ่าพันธุ์ มีการกระทำเป็นที่พึ่งอาศัย
ยํ กมฺมํ กริสฺสามิ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา ยัง กัมมัง กะริสสามิ กัลยาณัง วา ปาปะกัง วา เราจะทำการใดไว้ ดีก็ตาม ไม่ดีก็ตาม
ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามิ ตัสสะ ทายาโท ภะวิสสามิ เราจะต้องเป็นผู้รับผลของการกระทำนั้น