บทพิจารณาสังขาร

ความเป็นมา

สามคาถานี้อยู่ในมัคควรรคแห่งธรรมบท พระไตรปิฎกเล่ม ๒๕ และเป็นการสรุปสิ่งที่เรียกว่าไตรลักษณ์ คือลักษณะสามอย่างที่มีอยู่ในทุกสิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัย

สังขารในที่นี้ไม่ได้แปลว่าร่างกายอย่างเดียว แต่หมายถึงทุกสิ่งที่ประกอบขึ้นจากเหตุปัจจัย ทั้งวัตถุ ความรู้สึก ความคิด ความสัมพันธ์ และสถานการณ์ต่าง ๆ สิ่งเหล่านี้ไม่เที่ยงจึงทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ และไม่มีแก่นที่เราสั่งให้เป็นอย่างใจได้ตลอด

สังเกตว่าคาถาที่สามเปลี่ยนคำจาก สังขาร เป็น ธรรม เพราะความเป็นอนัตตาครอบคลุมกว้างกว่า รวมถึงสิ่งที่ไม่ได้เกิดจากเหตุปัจจัยด้วย และท้ายทุกคาถาลงด้วยคำว่า นี้เป็นทางแห่งความหมดจด ซึ่งบอกว่าการเห็นความจริงข้อนี้ไม่ใช่ความสิ้นหวัง แต่เป็นทางออก