อุฏฐานสูตร: จงลุกขึ้น อย่าปล่อยให้ขณะล่วงไป
ข้อปฏิบัติ

อุฏฐานสูตร: จงลุกขึ้น อย่าปล่อยให้ขณะล่วงไป

อุฏฺฐานสุตฺตํ

"จงลุกขึ้น จงนั่งเถิด จะหลับไปทำไม" — พระคาถาสั้น ๆ ที่ปลุกให้ตื่นจากความประมาท เพราะคนที่ถูกลูกศรแทงอยู่ไม่ควรนอนเฉย และโอกาสที่มีอยู่ตอนนี้ไม่รอใคร

๗ ข้อ

ในอุฏฐานสูตร สุตตนิบาต ขุททกนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสพระคาถาสั้น ๆ เพียงไม่กี่บท เปิดด้วยคำปลุกว่า "เธอทั้งหลายจงลุกขึ้นเถิด จงนั่งเถิด จะได้ประโยชน์อะไรด้วยความหลับ" เพราะผู้ที่เจ็บป่วยและถูกลูกศรแทงอยู่ ไม่ควรจะนอนหลับเฉยได้

จากนั้นทรงชวนให้ศึกษาอย่างมั่นคงเพื่อความสงบ อย่าให้มัจจุราชรู้ว่าประมาทแล้วมาพาไป ให้ข้ามตัณหาที่แผ่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ และอย่าปล่อยให้ขณะล่วงเลยไป เพราะผู้ที่ปล่อยให้ขณะผ่านไปแล้วย่อมเศร้าโศกในภายหลัง

พระคาถาจบลงด้วยคำว่า ความประมาทเป็นดุจธุลี ผู้เป็นบัณฑิตพึงถอนลูกศรของตนด้วยความไม่ประมาทและด้วยวิชชา ในฉบับแปลไทย ลูกศรนี้อธิบายว่าได้แก่กิเลสมีราคะเป็นต้น

  1. ๑

    จงลุกขึ้น จงนั่ง อุฏฺฐหถ นิสีทถ

    พระพุทธเจ้าเปิดพระคาถาด้วยคำปลุกให้ลุกขึ้นนั่ง แล้วตรัสถามว่า ความหลับจะมีประโยชน์อะไรแก่ผู้ที่ยังมีงานสำคัญที่สุดค้างอยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตอนที่รู้สึกเฉื่อยและอยากเลื่อนเรื่องสำคัญออกไป ให้ลุกขึ้นทำขั้นแรกที่เล็กที่สุดทันที เช่น เปิดไฟล์ หรือหยิบหนังสือขึ้นมา

  2. ๒

    คนถูกลูกศรแทงจะหลับได้อย่างไร อาตุรานญฺหิ กา นิทฺทา

    ผู้ที่เร่าร้อนเพราะโรคและถูกลูกศรแทงจนย่อยยับอยู่ ย่อมไม่ควรนอนหลับอย่างสบายใจ ฉบับแปลไทยอธิบายว่าโรคและลูกศรนี้คือกิเลสต่าง ๆ ที่ยังทิ่มแทงใจอยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ามีความโกรธหรือความอยากที่ยังรบกวนใจทุกวัน อย่าคิดว่าเป็นเรื่องปกติที่ปล่อยไว้ได้ ให้ถือว่าเป็นแผลที่ควรดูแลตั้งแต่วันนี้

  3. ๓

    ศึกษาอย่างมั่นคงเพื่อความสงบ ทฬฺหํ สิกฺขถ สนฺติยา

    ทรงสอนให้หมั่นศึกษาเพื่อสันติ อย่าให้มัจจุราชรู้ว่าประมาทแล้ว มาทำให้หลงลืมจนตกอยู่ในอำนาจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    กำหนดเวลาฝึกใจสั้น ๆ ที่ทำได้ทุกวัน เช่น นั่งสงบห้านาทีก่อนนอน ความสม่ำเสมอสำคัญกว่าความยาว

  4. ๔

    ข้ามตัณหาที่แผ่ซ่าน ตรเถตํ วิสตฺติกํ

    ตัณหาแผ่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ เทวดาและมนุษย์ผู้มีความต้องการย่อมอาศัยมันอยู่ ทรงชวนให้ข้ามตัณหานั้นไปเสีย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าวันนี้ใจถูกดึงไปกี่ทิศ เช่น แจ้งเตือน ของที่อยากซื้อ หรือข่าวที่อยากรู้ แล้วเลือกปล่อยวางสักหนึ่งเรื่อง

  5. ๕

    อย่าปล่อยให้ขณะล่วงไป ขโณ โว มา อุปจฺจคา

    อย่าให้ขณะอันเป็นโอกาสล่วงเลยไป พระคาถากล่าวว่าผู้ที่ปล่อยให้ขณะผ่านไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกอยู่ในนรก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ามีคำขอบคุณหรือคำขอโทษที่ค้างอยู่กับใครสักคน ให้พูดในสัปดาห์นี้ อย่ารอจนโอกาสนั้นหายไป

  6. ๖

    ความประมาทเป็นดุจธุลี ปมาโท รโช

    ความประมาทเป็นเหมือนฝุ่นที่ค่อย ๆ ตกทับถม ฝุ่นที่สะสมก็มาจากความประมาทนั่นเอง ไม่ว่าในวัยใด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เรื่องเล็กที่ละเลยซ้ำ ๆ เช่น ไม่ตอบข้อความสำคัญ หรือไม่ไปตรวจสุขภาพ มักสะสมเป็นปัญหาใหญ่ ให้ปัดฝุ่นทีละเรื่อง

  7. ๗

    ถอนลูกศรด้วยความไม่ประมาทและวิชชา อปฺปมาเทน วิชฺชาย

    ผู้เป็นบัณฑิตพึงถอนลูกศรของตนออกด้วยความไม่ประมาทและด้วยวิชชา คือต้องทั้งตื่นตัวและรู้ชัด ไม่ใช่เพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีเรื่องทุกข์ใจ ให้ทั้งลงมือดูแล (ไม่ประมาท) และทำความเข้าใจต้นเหตุ (วิชชา) ไม่ใช่แค่พยายามหนักขึ้นโดยไม่เข้าใจ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คำว่า "ลุกขึ้น" ในพระสูตรนี้ไม่ได้ห้ามนอนหลับพักผ่อน แต่หมายถึงการตื่นจากความเฉื่อยชาทางใจ ร่างกายยังต้องการการนอนที่เพียงพอ การอดนอนเพื่อปฏิบัติจนป่วยไม่ใช่สิ่งที่พระสูตรมุ่งสอน

สิ่งที่ใช้ได้ทุกวันคือการรู้ตัวว่ากำลัง "เลื่อนออกไปก่อน" กับเรื่องที่สำคัญจริง ทั้งการดูแลใจ การขอโทษ หรือการเริ่มทำสิ่งดีที่ตั้งใจไว้นาน พระคาถาเตือนว่าโอกาสมีอยู่ตอนนี้ และไม่มีใครรู้ว่าจะมีอีกนานเท่าไร

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

กีฏาคิริสูตร: บุคคล ๗ จำพวกและการฝึกไปตามลำดับ

กีฏาคิริสุตฺตํ

ภิกษุที่กีฏาคิรีไม่ยอมเลิกฉันในเวลากลางคืน พระพุทธเจ้าทรงสอนว่าสุขเวทนาบางอย่างควรละ บางอย่างควรเจริญ ทรงแสดงบ…

รับนิมนต์แล้วไปฉันที่อื่น: ภัตตาหารของกรรมกรเข็ญใจ

อญฺญตฺร นิมนฺติตา อญฺญตฺร ภุญฺชิสฺสนฺติ

กรรมกรยากจนเก็บค่าจ้างมาเลี้ยงพระสงฆ์ แต่ภิกษุไปบิณฑบาตฉันมาก่อนแล้วรับอาหารของเขาเพียงเล็กน้อย เขาจึงน้อยใจว่…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้